Θάνος Δημόπουλος: «Σωστή ενημέρωση και ισότιμη πρόσβαση για όλες τις γυναίκες»

Συναντήσαμε τον κ. Θάνο Δημόπουλο, Καθηγητή Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντή Θεραπευτικής Κλινικής ΕΚΠΑ, ΓΝ Αλεξάνδρα, τ. πρύτανη ΕΚΠΑ, και μας μίλησε εκτενώς για τον καρκίνο στη γυναίκα, τις σύγχρονες προκλήσεις και προοπτικές, όπως επίσης και για τη σημασία της πρόληψης.

Συνέντευξη στην Ηλέκτρα Αλευρίτη

– Ποια είναι σήμερα η συνολική εικόνα του καρκίνου στη γυναίκα;

Ο καρκίνος αποτελεί τη δεύτερη αιτία θανάτου παγκοσμίως. Στις γυναίκες, ο συχνότερος καρκίνος είναι ο καρκίνος του μαστού, ενώ ακολουθούν ο καρκίνος του πνεύμονα, του παχέος εντέρου και οι γυναικολογικοί καρκίνοι. Σύμφωνα με τα πρόσφατα δεδομένα της GLOBOCAN, καταγράφονται πάνω από 2,3 εκατομμύρια νέες διαγνώσεις καρκίνου μαστού κάθε χρόνο, παγκοσμίως. Στους γυναικολογικούς καρκίνους, ο καρκίνος ενδομητρίου παρουσιάζει αυξητική τάση, ιδίως σε χώρες με υψηλά ποσοστά παχυσαρκίας, ενώ ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας παραμένει σημαντικό πρόβλημα σε περιοχές με χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη έναντι του ιού HPV. Η πρόοδος στη θεραπεία έχει βελτιώσει θεαματικά την επιβίωση. Ωστόσο, οι ανισότητες στην πρόσβαση σε προσυμπτωματικό έλεγχο (screening) και σύγχρονες θεραπείες εξακολουθούν να επηρεάζουν τα αποτελέσματα.

– Ο καρκίνος του μαστού παραμένει η συχνότερη κακοήθεια στη γυναίκα. Τι έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια;

Η σημαντικότερη αλλαγή είναι η μετάβαση στην εξατομικευμένη ιατρική. Πλέον δεν μιλάμε για «έναν» καρκίνο μαστού, αλλά για βιολογικούς υποτύπους (ορμονοευαίσθητος, HER2-θετικός, τριπλά αρνητικός). Η εισαγωγή στοχευμένων θεραπειών (trastuzumab, pertuzumab, CDK4/6 inhibitors) και ανοσοθεραπείας σε επιλεγμένες περιπτώσεις έχει βελτιώσει την πρόγνωση σημαντικά. Επιπλέον, η επικουρική χρήση PARP αναστολέων σε φορείς BRCA μεταλλάξεων μειώνει τον κίνδυνο υποτροπής. Η θεραπεία, πλέον, βασίζεται σε μοριακούς δείκτες, γονιδιακές υπογραφές και ακριβή σταδιοποίηση.

– Ποιες γυναίκες θεωρούνται υψηλού κινδύνου για καρκίνο του μαστού; 

Ο κίνδυνος αυξάνεται στις ακόλουθες περιπτώσεις: ισχυρό οικογενειακό ιστορικό, μεταλλάξεις BRCA1/2, πρώιμη εμμηναρχή ή καθυστερημένη εμμηνόπαυση, παχυσαρκία μετά την εμμηνόπαυση, ορμονική θεραπεία υποκατάστασης. Οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες συστήνουν γενετικό έλεγχο σε γυναίκες με καρκίνο του μαστού σε νεαρή ηλικία κάτω από τα 50 έτη ή με οικογενειακό ιστορικό ή τριπλά αρνητικό καρκίνο μαστού ή/και σε γυναίκες που είναι υποψήφιες να λάβουν θεραπεία με PARP αναστολείς.

– Τι ισχύει για τον κληρονομικό καρκίνο του μαστού και των ωοθηκών; 

Περίπου 5-10% των καρκίνων του μαστού και 15-20% των καρκίνων των ωοθηκών σχετίζονται με κληρονομικές μεταλλάξεις, κυρίως BRCA1/2. Οι φορείς μεταλλάξεων έχουν αυξημένο δια βίου κίνδυνο. Η πρόληψη περιλαμβάνει ετήσια μαγνητική τομογραφία (MRI) μαστών από 25-30 ετών και ψηφιακή μαστογραφία, προφυλακτική μαστεκτομή (μείωση κινδύνου >90%), προφυλακτική σαλπιγγο-ωοθηκεκτομή (μείωση κινδύνου ωοθηκών >80%). Η απόφαση είναι εξατομικευμένη και λαμβάνεται μετά από γενετική συμβουλευτική και σύμφωνα με τις επιθυμίες και τον οικογενειακό προγραμματισμό κάθε γυναίκας ξεχωριστά. 

– Ποιοι είναι οι βασικοί γυναικολογικοί καρκίνοι;

Οι σημαντικότεροι είναι ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας, ο καρκίνος του ενδομητρίου και ο καρκίνος των ωοθηκών. Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας σχετίζεται άμεσα με HPV λοίμωξη. Ο καρκίνος ενδομητρίου συνδέεται με παχυσαρκία και ορμονικούς παράγοντες. Ο καρκίνος ωοθηκών συχνά διαγιγνώσκεται σε προχωρημένο στάδιο, λόγω μη ειδικών συμπτωμάτων.

– Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας μπορεί να προληφθεί;

Ναι  –είναι από τους πλέον προλήψιμους καρκίνους. Ο HPV εμβολιασμός μειώνει δραστικά την εμφάνιση προκαρκινικών αλλοιώσεων. Πλέον, ο εμβολιασμός έναντι του HPV συστήνεται για τις ηλικίες 9-14 ετών με 2 δόσεις ή μέχρι τα 26 έτη με 3 δόσεις. Μπορεί, επίσης, να χορηγηθεί σε ηλικίες 27 με 45 κατόπιν συζήτησης. Ο εμβολιασμός είναι πιο αποτελεσματικός πριν την έναρξη σεξουαλικής δραστηριότητας. Προφυλάσσει κυρίως από τις πιο επικίνδυνες μορφές HPV σε σχέση με την καρκινογένεση (όπως HPV 16, 18), αλλά όχι από όλους τους υποτύπους. Με τον εμβολιασμό επιτυγχάνεται η πρόληψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, αλλά και του αιδοίου, του κόλπου, του πρωκτού και της κεφαλής τραχήλου. Αξίζει να τονιστεί, επίσης, ότι ο εμβολιασμός δεν αντικαθιστά το screening. Ο συνδυασμός HPV testing και Pap test επιτρέπει έγκαιρη διάγνωση. Σε χώρες με υψηλή εμβολιαστική κάλυψη προβλέπεται η μείωση της νόσου έως και 90%, τις επόμενες δεκαετίες.

– Υπάρχει αποτελεσματικός έλεγχος για τον καρκίνο των ωοθηκών;

Δυστυχώς, δεν υπάρχει αξιόπιστο screening για τον γενικό πληθυσμό. Ο CA-125 και το διακολπικό υπερηχογράφημα δεν έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά σε ασυμπτωματικές γυναίκες χαμηλού κινδύνου. Σε γυναίκες υψηλού κινδύνου (BRCA), προτείνεται προφυλακτική αφαίρεση σαλπίγγων και ωοθηκών μετά την ολοκλήρωση τεκνοποίησης.

– Πόσο σημαντική είναι η πρόληψη και τι σημαίνει πρακτικά;

Μελέτες δείχνουν ότι έως και 40% των καρκίνων μπορούν να προληφθούν μέσω τροποποίησης παραγόντων κινδύνου. Η πρόληψη διακρίνεται σε πρωτογενή και δευτερογενή. Η πρωτογενής περιλαμβάνει διατήρηση φυσιολογικού βάρους –αποφυγή παχυσαρκίας, σωματική άσκηση, περιορισμό κατανάλωσης αλκοόλ, εμβολιασμό έναντι του HPV. Η δευτερογενής πρόληψη για τον γυναικολογικό καρκίνο και τον καρκίνο του μαστού περιλαμβάνει τον προσυμπτωματικό έλεγχο (screening), καθώς επιτρέπει τη διάγνωση της νόσου σε αρχικό στάδιο, πριν εμφανιστούν συμπτώματα και βελτιώνει σημαντικά την πρόγνωση. 

Στον καρκίνο του μαστού, η μαστογραφία είναι η κύρια μέθοδος screening. Στις γυναίκες του γενικού πληθυσμού συνιστάται η τακτική μαστογραφία από την ηλικία των 40 έως 74 με ψηφιακή μαστογραφία ανά διετία, ενώ σε γυναίκες υψηλού κινδύνου, όπως οι φορείς παθογόνων μεταλλάξεων στα γονίδια BRCA1 ή BRCA2, η παρακολούθηση γίνεται πιο εντατικά (ετήσια) και συνδυάζει μαγνητική τομογραφία (MRI) με μαστογραφία από νεαρότερη ηλικία. Στον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, η βασική μέθοδος screening είναι η δοκιμασία κατά Παπανικολάου (Pap test) και ο έλεγχος DNA για τον ιό HPV. Η σύγχρονη πρακτική συνδυάζει το HPV DNA test με τον κυτταρολογικό έλεγχο (Pap test) σε τακτά χρονικά διαστήματα, επιτρέποντας την έγκαιρη ανίχνευση προκαρκινικών αλλοιώσεων και τη θεραπεία τους πριν εξελιχθούν σε καρκίνο. Για τις γυναίκες ηλικίας 21 έως 29 ετών συστήνεται κυτταρολογικός έλεγχος κάθε 3 έτη, ενώ από την ηλικία των 30 ετών έως την ηλικία των 65 ετών συστήνεται έλεγχος κάθε 5 έτη με κυτταρολογική δοκιμασία (test Pap) και HPV DNA test (co-testing). Η εφαρμογή αυτών των προγραμμάτων έχει αποδειχθεί ότι μειώνει σημαντικά τη θνησιμότητα από καρκίνο τραχήλου σε πληθυσμούς όπου τηρούνται τακτικά τα διαγνωστικά πρωτόκολλα.

Επιπλέον, δεν πρέπει να λησμονούμε τις συστάσεις για προσυμπτωματικό έλεγχο καρκίνου παχέος εντέρου (45-75 έτη) και καρκίνου του πνεύμονα (50-80 έτη, πρώην –εντός 15ετίας– ή νυν καπνιστές με ιστορικό καπνίσματος, τουλάχιστον 20-πακέτα-έτη) που αφορούν τόσο τους άνδρες όσο και τις γυναίκες.

– Πώς επηρεάζει ο καρκίνος τη γυναικεία ταυτότητα και τη γονιμότητα;

Η διάγνωση του καρκίνου είναι ένα γεγονός που μπορεί να αναστατώσει όχι μόνο το σώμα, αλλά και την ψυχολογική κατάσταση μιας γυναίκας. Η θεραπεία μπορεί να επηρεάσει βαθιά τη σωματική εικόνα και την αίσθηση θηλυκότητας και τη σεξουαλικότητα, ειδικά σε περιπτώσεις μαστεκτομής ή χειρουργικής αφαίρεσης γυναικολογικών οργάνων. Επιπλέον, η χημειοθεραπεία, η ακτινοθεραπεία ή οι ορμονοθεραπείες μπορεί να επηρεάσουν προσωρινά ή μόνιμα τη γονιμότητα, δημιουργώντας ανησυχία για τη δυνατότητα τεκνοποίησης στο μέλλον. Σήμερα, όμως, οι γυναίκες δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζουν αυτές τις προκλήσεις μόνες τους. Η ολιστική φροντίδα περιλαμβάνει εξειδικευμένες συμβουλές γονιμότητας, όπως η κρυοσυντήρηση ωαρίων ή εμβρύων ή ωοθηκικού ιστού πριν από τη θεραπεία, καθώς και ψυχολογική υποστήριξη για τη διαχείριση του άγχους και των σωματικών αλλαγών που βιώνουν. Με αυτόν τον τρόπο, η ιατρική παρέμβαση δεν περιορίζεται στη νόσο, αλλά ενισχύει και την ποιότητα ζωής και την ψυχοκοινωνική ευημερία της γυναίκας. Οι πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι γυναίκες που έχουν πρόσβαση σε αυτές τις υπηρεσίες εμφανίζουν χαμηλότερα επίπεδα κατάθλιψης και μεγαλύτερη αίσθηση ελέγχου πάνω στη ζωή τους κατά τη διάρκεια και μετά τη θεραπεία.

– Ποιες είναι οι σημαντικότερες επιστημονικές εξελίξεις;

Η ογκολογία έχει εισέλθει σε μια εποχή όπου η θεραπεία γίνεται ολοένα και πιο εξατομικευμένη. Η χρήση μοριακών βιοδεικτών και η ανάλυση της γονιδιακής έκφρασης επιτρέπουν στους ογκολόγους να προσαρμόζουν και να εξατομικεύουν τις θεραπείες στο ατομικό προφίλ της κάθε γυναίκας, βελτιώνοντας την αποτελεσματικότητα και μειώνοντας τις ανεπιθύμητες ενέργειες. Η ανάπτυξη της «υγρής βιοψίας» επιτρέπει την παρακολούθηση υπολειπόμενης νόσου μέσω ανίχνευσης DNA καρκίνου στο αίμα, παρέχοντας πρώιμες ενδείξεις υποτροπής πολύ πριν εμφανιστούν κλινικά συμπτώματα. Επιπλέον, η ανοσοθεραπεία και τα στοχευμένα φάρμακα, όπως οι PARP αναστολείς σε γυναίκες με BRCA μεταλλάξεις, έχουν ήδη βελτιώσει σημαντικά την επιβίωση σε ορισμένους τύπους καρκίνου μαστού και ωοθηκών. Στον μεταστατικό καρκίνο του μαστού, η εξατομίκευση της θεραπείας είναι καθοριστική για την επιβίωση και την ποιότητα ζωής. Ο γονιδιακός έλεγχος σε ασθενείς με ορμονοευαίσθητους καρκίνους επιτρέπει την επιλογή στοχευμένων θεραπειών έναντι των μεταλλάξεων PI3K, ESR1 μετά τη θεραπεία με αναστολείς CDK4/6, ενώ στους HER2-θετικούς καρκίνους, νεότερα φάρμακα, όπως το trastuzumab deruxtecan (T-DXd) βελτιώνουν σημαντικά την πρόγνωση των ασθενών. Στους τριπλά αρνητικούς καρκίνους, η ανοσοθεραπεία έχει ανοίξει νέους ορίζοντες, ενώ οι PARP αναστολείς χρησιμοποιούνται σε ασθενείς με BRCA μεταλλάξεις. Αντίστοιχα, στον μεταστατικό γυναικολογικό καρκίνο, η ανοσοθεραπεία και τα σύγχρονα συζευγμένα αντισώματα (antibody-drug conjugates) βελτιώνουν την πρόγνωση, προσφέροντας νέες επιλογές σε περιπτώσεις που η νόσος είναι ανθεκτική στις παραδοσιακές θεραπείες.

Τέλος, η τεχνητή νοημοσύνη στην απεικόνιση και στη διάγνωση βοηθά στην ταχύτερη και ακριβέστερη αξιολόγηση των εξετάσεων, επιτρέποντας στους ιατρούς να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις με μεγαλύτερη ακρίβεια. Ο συνδυασμός αυτών των τεχνολογικών και επιστημονικών εξελίξεων σηματοδοτεί μια νέα εποχή, όπου η ογκολογία δεν αντιμετωπίζει πλέον μόνο τη νόσο, αλλά προβλέπει, προλαμβάνει και προσαρμόζει τη θεραπεία στην κάθε γυναίκα ξεχωριστά.

– Ποιο είναι το βασικό μήνυμα προς τις γυναίκες;

Η γνώση σώζει ζωές. Ο καρκίνος σήμερα, σε μεγάλο βαθμό, μπορεί να προληφθεί ή να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά εάν διαγνωστεί έγκαιρα. Η πρόληψη δεν είναι φόβος –είναι δύναμη. Η τακτική παρακολούθηση, ο εμβολιασμός και η υιοθέτηση υγιεινού τρόπου ζωής αποτελούν πράξεις αυτοφροντίδας και προσωπικής ευθύνης. Η σύγχρονη ιατρική μάς παρέχει εργαλεία που πριν από λίγα χρόνια δεν υπήρχαν. Το ζητούμενο είναι η σωστή ενημέρωση και η ισότιμη πρόσβαση για όλες τις γυναίκες.