Ποιοι είναι οι τύποι ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας;
Οι υποτύποι της ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας (NPD) περιλαμβάνουν τη μεγαλομανιακή (grandiose) και την ευάλωτη (vulnerable) μορφή. Εναλλακτικά, οι ειδικοί αναφέρονται συχνά στα χαρακτηριστικά «μεγαλοπρέπειας» και «ευαλωτότητας» εντός της ίδιας διαταραχής.
Η λέξη «ναρκισσισμός» προέρχεται από τον Νάρκισσο της ελληνικής μυθολογίας, ο οποίος μαγεύτηκε από το ίδιο του το είδωλο.
Η NPD αποτελεί ψυχολογική διαταραχή κατά την οποία το άτομο εμφανίζει διογκωμένη αίσθηση ανωτερότητας, έντονη ανάγκη για θαυμασμό και περιορισμένη ικανότητα ενσυναίσθησης προς τους άλλους.
Το παρόν κείμενο αναλύει τους διαφορετικούς τύπους της NPD, τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να γίνει η διάγνωση και τις διαθέσιμες θεραπευτικές επιλογές.
Ποιοι είναι οι «υποτύποι» της NPD;
Σύμφωνα με ανασκόπηση του 2020, υπάρχουν δύο βασικοί υποτύποι της διαταραχής:
-
Μεγαλομανιακή NPD (γνωστή και ως εμφανής ή «overt» NPD)
-
Ευάλωτη NPD (επίσης γνωστή ως ευαίσθητη ή «covert» NPD)
Παλαιότερα, η έρευνα υποδείκνυε ότι οι δύο μορφές αφορούσαν διαφορετικά είδη ανθρώπων. Πλέον, φαίνεται πως άτομα με μεγαλομανιακά χαρακτηριστικά μπορεί να εμφανίσουν κατά καιρούς και στοιχεία ευαλωτότητας. Από την άλλη, όσοι ανήκουν στην ευάλωτη κατηγορία συνήθως διατηρούν σταθερά αυτά τα χαρακτηριστικά, με περιορισμένα μεγαλομανιακά στοιχεία.
Τα χαρακτηριστικά των δύο υποτύπων μπορεί να περιλαμβάνουν:
-
αίσθημα αυτο-σημαντικότητας
-
αναζήτηση ιδιαίτερης μεταχείρισης
-
ανάγκη για προσοχή και θαυμασμό
-
έλλειψη ενσυναίσθησης
-
εγωκεντρική συμπεριφορά
Τι είναι η «μεγαλοπρέπεια» στη NPD;
Σύμφωνα με ανασκόπηση του 2021, τα άτομα με μεγαλομανιακή NPD παρουσιάζουν συνήθως:
-
υψηλή αυτοεκτίμηση
-
μεγάλη αυτοπεποίθηση
-
αίσθηση ανωτερότητας
-
παρορμητική συμπεριφορά
-
αίσθημα δικαιώματος
-
διάθεση να εκμεταλλευτούν τους άλλους για προσωπικό όφελος
Είναι πιο εξωστρεφή και διεκδικητικά σε σχέση με όσους έχουν ευάλωτη μορφή. Τυπικά δεν βιώνουν:
-
ανασφάλεια
-
αρνητικά συναισθήματα για τον εαυτό τους
-
ενδιαφέρον για τις απόψεις ή τις πράξεις των άλλων
Σε περιπτώσεις αμφισβήτησης, μπορεί να εμφανίσουν επιθετικότητα ή εχθρότητα. Επίσης, μπορεί να αγνοούν τις συμβουλές ειδικών και να επιμένουν στις αποφάσεις τους, αποδίδοντας τα αρνητικά αποτελέσματα σε τρίτους.
Τι είναι η «ευαλωτότητα» στη NPD;
Η ευάλωτη μορφή της διαταραχής χαρακτηρίζεται από έντονα αρνητικά συναισθήματα προς τον εαυτό. Έρευνα του 2018 δείχνει ότι άτομα με ευάλωτη NPD συχνά:
-
είναι ανασφαλή
-
έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση
-
είναι υπερευαίσθητα
-
αναζητούν (και περιμένουν) κριτική
-
αμύνονται εύκολα
-
βλέπουν αρνητικά το παρελθόν ή το μέλλον
Αναζητούν επιβεβαίωση από το περιβάλλον τους και μπορεί να αποσυρθούν ή να γίνουν παθητικά εάν δεν την λάβουν.
Διάγνωση της NPD
Σημαντικό είναι να τονιστεί ότι οι γιατροί δεν θέτουν διάγνωση βασιζόμενοι σε υποτύπους (μεγαλομανιακή ή ευάλωτη). Ωστόσο, λαμβάνουν υπόψη ποια χαρακτηριστικά επικρατούν ώστε να κατανοήσουν καλύτερα τον ασθενή.
Η NPD κατατάσσεται στις διαταραχές προσωπικότητας τύπου B. Η διάγνωση απαιτεί πολλαπλές αξιολογήσεις και παρατήρηση σε διαφορετικά περιβάλλοντα, για πιο ολοκληρωμένη εικόνα.
Ορισμένα διαγνωστικά εργαλεία περιλαμβάνουν:
-
το Five-Factor Narcissism Inventory
-
το Narcissistic Personality Inventory
Πρόκειται για δομημένες συνεντεύξεις που εξετάζουν προσωπικό ιστορικό, ψυχική κατάσταση και χαρακτηριστικά προσωπικότητας.
Για να τεθεί επίσημη διάγνωση, πρέπει να πληρούνται τουλάχιστον πέντε από τα παρακάτω κριτήρια:
-
υπερβολική αίσθηση σπουδαιότητας, π.χ. υπερβολική αναφορά σε επιτυχίες ή ταλέντα
-
πεποίθηση ανωτερότητας
-
αναμονή ειδικής μεταχείρισης
-
εμμονή με επιτυχία, εξουσία, ομορφιά, τελειότητα
-
υπερβολική ανάγκη για θαυμασμό
-
εκμετάλλευση των άλλων
-
έλλειψη ενσυναίσθησης
-
ζήλια προς τους άλλους ή πεποίθηση ότι οι άλλοι τους ζηλεύουν
-
αλαζονική συμπεριφορά
Θεραπεία της NPD
Η θεραπεία βασίζεται κυρίως σε ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις.
Μελέτη του 2020 έδειξε ότι η ψυχοθεραπεία με εστίαση στη μεταβίβαση (transference-focused psychotherapy) είναι αποτελεσματική, καθώς επικεντρώνεται στις παρούσες διαπροσωπικές σχέσεις και επιχειρεί να τροποποιήσει λανθασμένες εσωτερικές αναπαραστάσεις του εαυτού και των άλλων.
Έρευνα του 2022 επισημαίνει ότι και η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) μπορεί να βοηθήσει, ειδικά όσον αφορά τη ρύθμιση της αυτοεκτίμησης. Η CBT εξετάζει τον τρόπο σκέψης και τις πεποιθήσεις που επηρεάζουν τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά.
Δεν υπάρχουν προς το παρόν εγκεκριμένα φαρμακευτικά σκευάσματα ειδικά για τη NPD.
Σύνοψη
Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας μπορεί να εμφανιστεί με δύο βασικά πρόσωπα: τη μεγαλομανιακή μορφή, που σχετίζεται με υψηλή αυτοεκτίμηση και αίσθηση υπεροχής, και την ευάλωτη μορφή, που χαρακτηρίζεται από ανασφάλεια και ανάγκη για αποδοχή.
Ένα άτομο μπορεί να παρουσιάζει χαρακτηριστικά και των δύο τύπων, είτε ταυτόχρονα είτε με εναλλαγές.
