Πανελλήνιες και άγχος: Tα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοήσουν οι γονείς
Όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος οι Πανελλήνιες Εξετάσεις πλησιάζουν και δεκάδες χιλιάδες μαθητές και οι οικογένειές τους αντιμετωπίζουν μία δύσκολη και ψυχοφθόρα δοκιμασία, που δεν αφορά μόνο τον έλεγχο των γνώσεων και των ικανοτήτων τους.
Για αυτό και το άγχος των εξετάσεων δεν εκδηλώνεται απλώς ως αγωνία για την επίδοση αλλά παίρνει συχνά πιο έντονες διαστάσεις, επηρεάζοντας αρνητικά την ψυχολογία , την καθημερινή ζωή και την γαλήνη των μαθητών αλλά και των οικογένειών τους.
Καθοριστικό ρόλο σε όλο αυτό πολλές φορές παίζουν τα γονεϊκά απωθημένα και η κοινωνική επίκριση. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που οι φορτίσεις και οι καταπονήσεις που δέχεται ο ψυχισμός του υποψηφίου κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας και φυσικά και της διαδικασίας των εξετάσεων είναι δυσανάλογα μεγάλες ως προς την ίδια τη διαδικασία και συχνά προσεγγίζουν τα όρια θραύσεως των εσωτερικών αντοχών του.
«Λίγο άγχος χρειάζεται»
Η λέξη «άγχος» προέρχεται από το ρήμα άγχω, που στην αρχαία ελληνική γλώσσα σημαίνει σφίγγω ή πνίγω. Πρόκειται για ένα διάχυτο, έντονα δυσάρεστο, ακαθόριστο συναίσθημα ανησυχίας που αναδύεται επί απουσίας εξωτερικού φοβογόνου ερεθίσματος. Συνοδεύεται από μια ποικιλία σωματικών ενοχλημάτων από το αυτόνομο νευρικό σύστημα, όπως ταχυπαλμία, δυσκολία αναπνοής, πονοκέφαλο, τάση για εμετό, ιδρώτα κ.ά.
Οι εκδηλώσεις που διαμεσολαβούνται από συγκεκριμένες ανατομικές δομές του εγκεφάλου που εξελικτικά είναι νευροχημικά προσανατολισμένες στο να προειδοποιούν το άτομο για την αντιμετώπιση μιας μελλοντικής απειλής και να το προετοιμάζουν σωματικά και ψυχικά στο να λάβει μέτρα βοηθώντας έτσι στην επιβίωση του.
Αυτός είναι και ο λόγος που το άγχος δεν αποτελεί μία μονοσήμαντα, ποιοτικώς, αρνητική ιδιότητα του ανθρώπινου ψυχισμού, αλλά ένα χαρακτηριστικό που, κατά το ποσόν, συνδέεται εν μέρει με τη λειτουργικότητα και την επιτευγματικότητα. Αυτό που ακούμε δηλαδή μερικές φορές πως «λίγο άγχος χρειάζεται».
Αντίθετα, όταν το άγχος λαμβάνει ακραίες τιμές δυναμιτίζει την οργάνωση της προετοιμασίας και την απόδοση των παιδιών, καθώς το υπερβολικό άγχος καταστρέφει την απόδοσή τους, ενώ η απουσία άγχους ελαχιστοποιεί το κίνητρο για διάβασμα. Υπάρχουν μάλιστα και δημοσιευμένες μελέτες που αναδεικνύουν την αρνητική επίδραση που έχουν οι νευροδιαβιβαστές που σχετίζονται με τις εκδηλώσεις του άγχους σε νοητικές λειτουργίες όπως η μνήμη δηλαδή η εγχάραξη και η ικανότητα ανάκλησης πληροφοριών και η κρίση, οι οποίες είναι κεφαλαιώδους σημασίας για την εν προκειμένω απόδοση στις εξετάσεις.
Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο, το άγχος της προετοιμασίας των εισαγωγικών εξετάσεων να υποκρύπτει μία βαθύτερη ψυχική διαταραχή του εφήβου, όπως για παράδειγμα μια κατάθλιψη με έναρξη κατά την εφηβεία η οποία να διαδράμει όχι με τη συνήθη συμπτωματολογία αυτής, αλλά με προεξάρχουσες τις κλινικές εκδηλώσεις της ευερεθιστότητας, της αϋπνίας, του αισθήματος εσωτερικής τάσης και της απώλειας συγκέντρωσης.
Τα σημάδια που θέλουν προσοχή
Η δύσκολη περίοδος της προετοιμασίας για τις εξετάσεις καθιστά τον ψυχισμό των υποψηφίων περισσότερο ευένδοτο στην εκδήλωση του άγχους, τόσο σε συναισθηματικό όσο και σε γνωσιακό επίπεδο διαμεσολάβησης. Συχνές είναι οι αρνητικές γνωσιακές επεξεργασίες της όλης κατάστασης από τον υποψήφιο, με υπερτονισμό των δυσχερειών και των τρωτών σημείων της απόδοσής του και με αντίστοιχη υποτίμηση των όποιων θετικών και αισιόδοξων παραμέτρων.
Σχήματα αυτοϋποτίμησης και χαμηλής αίσθησης της αξίας εαυτού πυροδοτούνται εύκολα σε κάθε ευκαιρία (π. χ. με την αποτυχία σε κάποιο διαγώνισμα στο φροντιστήριο) και απευλευθερώνουν καταστροφολογικές σκέψεις που λιμνάζουν στο ενδεχόμενο αποτυχίας στην οποία αποδίδουν αστήριχτες βεβαιότητες απαισιοδοξίας και υπέρμετρα αρνητικές διαστάσεις.
Τα ανωτέρω εντείνονται από το γεγονός πως το κάθε παιδί αισθάνεται, συχνά, πως μαζί του δίνει κοινωνικές εξετάσεις και ολόκληρη η οικογένεια, ενώ η όποια θετική ή αρνητική επίδοσή του στις εξετάσεις είναι απόλυτα συνυφασμένη με ανάλογη επιτυχία ή αποτυχία και στην ίδια τη ζωή. Έτσι, το μέλλον φαντάζει αρνητικό, ο εαυτός χωρίς αξία και οι άλλοι άνθρωποι εχθρικοί και επικριτικοί.
Δεν είναι λίγες δε οι περιπτώσεις κατά τις οποίες παρατηρούνται φαινόμενα καταφυγής των εφήβων στην υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ ή στη χρήση ουσιών, προς ανακούφιση από συμπτώματα άγχους και θλίψεως τα οποία αναφύονται εν μέσω της αγχογόνου και ψυχοπιεστικής περιόδου της προετοιμασίας των πανελληνίων.
Θα πρέπει πάντοτε να έχουμε στο μυαλό μας πως η διαδικασία αφορά μια ευαίσθητη εφηβική και μετεφηβική ηλικιακή ομάδα που ευρισκόμενη στο κατώφλι της ενηλικιώσεώς της καλείται να πάρει τη σημαντικότερη, ίσως, απόφαση της ζωής της, αυτήν του επαγγελματικού προσανατολισμού και να την υποστηρίξει μέσα από μια μακρόχρονη προετοιμασία που εντατικοποιούμενη, προοδευτικώς, θα πρέπει να παρουσιάσει τη μέγιστη συνολική απόδοση εντός ολιγόωρων αξιολογήσεων. Οι γονείς λοιπόν δεν πρέπει να κάθονται ούτε μπροστά, ούτε πίσω από το παιδί, αλλά δίπλα του.