Έφηβοι: Όταν η νικοτίνη γίνεται “δίαιτα”
Λίγες μέρες πριν την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καπνίσματος (31 Μαΐου), ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ανακοίνωσε το θέμα της φετινής εκστρατείας: “Unmasking the appeal – countering nicotine and tobacco addiction”. Στο επίκεντρο, για πρώτη φορά τόσο ξεκάθαρα, βρίσκονται τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, τα σακουλάκια νικοτίνης και η μεθοδική στόχευση μιας πολύ συγκεκριμένης ομάδας: παιδιά και έφηβοι.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΠΟΥ, τουλάχιστον 15 εκατομμύρια έφηβοι 13-15 ετών παγκοσμίως χρησιμοποιούν ήδη ηλεκτρονικό τσιγάρο, ενώ σε χώρες με δεδομένα τα παιδιά ατμίζουν κατά μέσο όρο εννέα φορές συχνότερα από τους ενήλικες.
Πίσω όμως από τη συζήτηση για πνεύμονες και εξάρτηση, υπάρχει μια δεύτερη, σχεδόν αόρατη συνέπεια που εμφανίζεται ολοένα πιο συχνά στα ιατρεία.
Όπως επισημαίνει η Δρ. Ιωάννα Μαρία Καραγκούνη, Μοριακή Βιολόγος και Διαιτολόγος-Διατροφολόγος της DNA Care, η νικοτίνη σε όλες της τις σύγχρονες μορφές έχει μετατραπεί σε σιωπηρό εργαλείο διατροφικού ελέγχου για μια σημαντική μερίδα της νέας γενιάς, με ευθεία σύνδεση με τις διατροφικές διαταραχές, ιδιαίτερα σε έφηβες κοπέλες.
Στην κλινική πράξη το μοτίβο επαναλαμβάνεται. Έφηβες ατμίζουν λίγο πριν το μεσημεριανό για να “χαθεί” η όρεξη. Αντικαθιστούν το επιδόρπιο με γεύσεις παγωτό, τσιζκέικ ή φράουλα από ένα vape, μια αισθητηριακή ανταμοιβή χωρίς θερμίδες. Που καλύπτουν ολόκληρα γεύματα με ατμό και καφέ. Που χρησιμοποιούν τη νικοτίνη ως ασφαλιστική δικλείδα απέναντι σε ένα υπερφαγικό επεισόδιο.
Η συσχέτιση δεν στηρίζεται σε μεμονωμένες παρατηρήσεις. Σε κλινικά δείγματα ασθενών με διατροφικές διαταραχές, η χρήση νικοτίνης φτάνει το 30–50%, πολλαπλάσιο του γενικού πληθυσμού. Σε δείγμα 299 εφήβων κοριτσιών 13–17 ετών (Frontiers in Psychiatry, 2021), η εξάρτηση από ηλεκτρονικό τσιγάρο συσχετίστηκε θετικά τόσο με στάσεις νευρικής ανορεξίας όσο και με συμπεριφορές υπερφαγίας. Σε μεγάλο φοιτητικό δείγμα, η χρήση e-cigarette συνδέθηκε με αυξημένο κίνδυνο διάγνωσης διατροφικής διαταραχής και υψηλότερες βαθμολογίες σε σταθμισμένα ερωτηματολόγια διαταραγμένης διατροφικής συμπεριφοράς.
Η νικοτίνη είναι ένα από τα πιο μελετημένα κατασταλτικά της όρεξης. Δρα στον υποθάλαμο, καταστέλλει τα σήματα πείνας και τροποποιεί τα κυκλώματα ανταμοιβής που σχετίζονται με την τροφή. Στον εφηβικό εγκέφαλο, όπου αυτά ακριβώς τα κυκλώματα βρίσκονται σε αναδιοργάνωση, μια συνήθεια που σε ενήλικα θα ρίζωνε σε μήνες, εδραιώνεται σε εβδομάδες. Οι γλυκές γεύσεις των e-liquids ενεργοποιούν τα ίδια μονοπάτια με τη ζάχαρη, δημιουργώντας έναν διπλό κύκλο εθισμού, στη νικοτίνη και στη γευστική ανταμοιβή, που εκπαιδεύει τον εγκέφαλο να αντλεί ευχαρίστηση από μια χημική ουσία αντί από την τροφή.
Πρόσφατες ανασκοπήσεις εντόπισαν διπλώματα ευρεσιτεχνίας για προσθήκη ουσιών αδυνατίσματος και κατασταλτικών της όρεξης μέσα στα υγρά ατμίσματος. Οι γεύσεις-επιδόρπιο, το influencer marketing σε TikTok και Instagram, τα αλάτια νικοτίνης που επιτρέπουν υψηλότερες δόσεις χωρίς αίσθηση καψίματος, δεν απευθύνονται σε έναν 55χρονο καπνιστή. Απευθύνονται σε μια 15χρονη που νιώθει “παχιά”.
Σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ευρώπη, το εφηβικό κάπνισμα στην Ελλάδα αυξάνεται και η αύξηση είναι εντονότερη στα κορίτσια, την ίδια ομάδα όπου ο επιπολασμός διατροφικών διαταραχών είναι παραδοσιακά υψηλότερος. Παράλληλα, τα τελευταία δύο χρόνια κάνουν την εμφάνισή τους τα σακουλάκια νικοτίνης. Άοσμα, ανίχνευτα, ιδανικά για όποια θέλει να μην ξεχωρίζει στο σχολείο ή στο γυμναστήριο.
Πρόσφατες κλινικές περιπτώσεις (BMC Oral Health, 2025) περιγράφουν υποχώρηση ούλων και λευκοπλακία σε χρήστες ηλικίας μόλις 22 ετών μετά από έντεκα μήνες χρήσης. Η νικοτίνη συστέλλει τα αγγεία, καταστέλλει τη φλεγμονώδη απόκριση και επιτρέπει στην περιοδοντίτιδα να προχωρά σιωπηλά. Έτσι κλείνει ο πιο ειρωνικός κύκλος της διατροφικής διαταραχής στην εφηβεία. Η έφηβη που άρχισε να ατμίζει για να μην τρώει, καταλήγει με ένα στόμα που δυσκολεύεται να φάει, με τη μάσηση να πονά, τη διατροφή να στρέφεται σε μαλακά και επεξεργασμένα τρόφιμα, και το έδαφος έτοιμο για μια εικόνα τύπου ARFID (Αποφευκτική/Περιοριστική Διαταραχή Πρόσληψης Τροφής).
Η συν-εμφάνιση ατμίσματος και διατροφικού περιορισμού δεν είναι σύμπτωση. Παράλειψη γευμάτων που συμπίπτει χρονικά με τη χρήση ατμιστικού, έμμονη παρακολούθηση βάρους, αυξημένη κατανάλωση καφέ και light αναψυκτικών, χρήση vape αμέσως μετά το φαγητό αντί για γλυκό, συνθέτουν την ίδια εικόνα. Σε μια εποχή που η διατροφή των παιδιών και των εφήβων διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από αλγόριθμους και αισθητική σώματος, η ολιστική προσέγγιση μέσω μιας αντι-διαιτητικής φιλοσοφίας που επανασυνδέει τον έφηβο με την τροφή, αντί να τον στρέφει σε μετρήσεις και απαγορεύσεις, αποδεικνύεται κρισιμότερη από ποτέ.