Η «αθέατη» σχέση του σακχαρώδη διαβήτη με άλλα νοσήματα

Μαριάνθη Αρχανιωτάκη, ειδική παθολόγος-διαβητολόγος, Διευθύντρια Παθολογικού Τμήματος Εξωτερικών Ιατρείων και Τμήματος Προληπτικού Ελέγχου του Ιατρικού Διαβαλκανικού Κέντρου Θεσσαλονίκης, Διδάκτορας της Ιατρικής Σχολής του ΑΠΘ

Συνέντευξη στην Αλεξία Σβώλου

Οι συννοσηρότητες του διαβήτη, της παχυσαρκίας και πολλών διαδεδομένων καρκίνων βρίσκονται στο μικροσκόπιο των ειδικών και γι αυτό άλλωστε στη νέα εποχή της ιατρικής κάθε ασθένεια αντιμετωπίζεται ολιστικά, από διεπιστημονική ομάδα ειδικών και όχι από μεμονωμένους γιατρούς, σε μοναχικές σταυροφορίες. Στόχος είναι να θεραπευτεί ο άνθρωπος και όχι η ασθένεια-καθώς πολύ συχνά μια ασθένεια είναι απλώς η κορυφή ενός παγόβουνου, με πολλά άλλα υποκείμενα νοσήματα (συννοσηρότητες). Σε state of the art εξοπλισμένα θεραπευτήρια, όπως το Διαβαλκανικό Κέντρο Θεσσαλονίκης η διεπιστημονική προσέγγιση είναι ο μοναδικός τρόπος με την οποία ειδικοί διαφορετικών ειδικοτήτων συνεργάζονται για την καλύτερη δυνατή εξέλιξη της υγείας του ασθενή.

– Ο σακχαρώδης διαβήτης και το «αδελφάκι» του η παχυσαρκία σχετίζονται με άλλα νοσήματα;

Ειδικά η παχυσαρκία που συνυπάρχει σε πολλές περιπτώσεις διαβήτη τύπου 2, αποτελεί μια ανεξέλεγκτη σύγχρονη μεταβολική επιδημία με πολυεπίπεδες συνέπειες για τα παιδιά, τους εφήβους και τους ενήλικες τόσο του δυτικού όσο και του αναπτυσσόμενου κόσμου. Η αυξημένη ποσότητα κοιλιακού και σπλαχνικού λίπους λειτουργεί ως μια ορμονική ωρολογιακή βόμβα που πυροδοτεί σημαντικές εξελίξεις. Εκτός από τον σακχαρώδη διαβήτη, τα καρδιαγγειακά νοσήματα και τη νόσο Alzheimer, η παχυσαρκία σχετίζεται με αυξημένη συχνότητα ορμονοεξαρτώμενων όγκων όπως ο καρκίνος του μαστού και ο καρκίνος του προστάτη που απειλούν αντίστοιχα τον γυναικείο και τον ανδρικό πληθυσμό.

– Ποιο είναι το «αποτύπωμα» του διαβήτη στην Ελλάδα;

Η πανδημία Covid-19 έχει βαθιές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία, όχι μόνον ως λοιμώδες νόσημα αλλά και ως “άλλοθι” για να αναβάλλεται ο προληπτικός έλεγχος και η διερεύνηση συμπτωμάτων με αποτέλεσμα την καθυστερημένη διάγνωση σοβαρών νοσημάτων, όπως ο καρκίνος και ο διαβήτης. Επιπλέον, πρόσφατες μελέτες έδειξαν αύξηση των νέων περιπτώσεων διαβήτη, τόσο τύπου 1 (σε παιδιά και σε εφήβους), όσο και τύπου 2 (σε ενήλικες) μετά από νόσηση Covid-19. Ωστόσο, και πριν την πανδημία η διάγνωση του διαβήτη γινόταν καθυστερημένα ή τυχαία με την ευκαιρία μίας λοίμωξης, στεφανιογραφίας, χειρουργικής επέμβασης ή επιπλοκής, πχ ενός εμφράγματος ή ενός διαβητικού έλκους στο πόδι. Ο αδιάγνωστος διαβήτης δουλεύει υπόγεια, αφήνει ανεξίτηλα αποτυπώματα στα αγγεία και τους ιστούς, προκαλεί αλυσιδωτή αντίδραση επιπλοκών και αύξηση της θνητότητας. Η έγκαιρη διάγνωση είναι η πιο αποτελεσματική, ασφαλής και οικονομική παρέμβαση για να δαμάσουμε τη μάστιγα του διαβήτη. Στην Ελλάδα το ποσοστό του διαβήτη αγγίζει περίπου το 10% του πληθυσμού, ενώ του αδιάγνωστου διαβήτη και του προδιαβήτη είναι ψηλό αλλά όχι ακριβές. Ο “προδιαβήτης” είναι μια “γκρίζα” ζώνη με τιμές ζαχάρου 110-125mg/dl, δηλαδή ψηλότερες από τα φυσιολογικές αλλά χαμηλότερες από 126mg/dl, το διαγνωστικό “κατώφλι” του διαβήτη. Πρέπει να υπογραμμιστεί ως παράγοντας καρδιαγγειακού κινδύνου και να γίνει στόχος δράσης της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας.                                                                                                                                                               

– Πόση «ζημιά» κάνει ο Dr. Google και η πολυφαρμακία στον διαβήτη;

Για τη σωστή ρύθμιση του διαβήτη, “η πιο μεγάλη ώρα είναι τώρα”, με άμεσες και γενναίες αποφάσεις. Όμως, πολλοί ασθενείς δεν επισκέπτονται ιατρεία αλλά ιστοτόπους, παραμένουν αδρανείς και περιμένουν τεχνολογικές καινοτομίες και φάρμακα-θαύματα στα σκαριά. Θυσιάζουν το παρόν στο βωμό του μέλλοντος και υποτιμούν τον ακρογωνιαίο λίθο της ρύθμισης του διαβήτη: την αποκατάσταση φυσιολογικού βάρους με συνδυασμό διατροφής και άσκησης. Τα διαθέσιμα σύγχρονα φάρμακα είναι και πολλά και ασφαλή, αλλά δεν είναι πανάκεια. Ακόμη και η ινσουλίνη δεν πετυχαίνει ιδανική ρύθμιση χωρίς αλλαγή στη φιλοσοφία διατροφής και διαβίωσης. Χρειάζεται  σεβασμός στην ανθρώπινη φύση, αποχή από τοξικές συνήθειες και ακρότητες όπως το κάπνισμα, η αυξημένη κατανάλωση οινοπνεύματος, η νυκτερινή υπερφαγία, η ζάχαρη, τα ζωικά λίπη, τα άμυλα, ο ύπνος αργά το βράδυ.

– Πόσο σημαντική είναι η ολιστική προσέγγιση των ασθενών με διαβήτη από ομάδα γιατρών;

Ζούμε σε περίοδο δραστικών αλλαγών στις θεραπευτικές αντιλήψεις του διαβήτη: Δεν αρκεί πια ο μοναχικός αγώνας ενός γιατρού, αλλά η αρμονική και εποικοδομητική συνεργασία περισσότερων επιστημόνων από διαφορετικές ειδικότητες που αλληλοσυμπληρώνονται με απώτερο στόχο την ολιστική αντιμετώπιση κάθε ασθενούς. Η  θεραπεία είναι προσωπική και εξατομικευμένη, “κομμένη και ραμμένη” στα μέτρα κάθε ατόμου με σεβασμό στις ανάγκες, τις επιλογές και τις ιδιαιτερότητές του. Η  θεραπευτική ομάδα αναζητά και αντιμετωπίζει όλα τα συνυπάρχοντα νοσήματα όπως υπέρταση, υπερλιπιδαιμία, στεφανιαία νόσο, υπνική άπνοια, κατάθλιψη, κινητικά προβλήματα, διαταραχές του θυρεοειδή και διαβητικές επιπλοκές. Η συνεχής ψυχολογική υποστήριξη σε συνεργασία με την οικογένεια είναι εξίσου σημαντική για τη διαχείριση ενός χρόνιου νοσήματος που απαιτεί αυτοέλεγχο, εκπαίδευση,  υπομονή, στερήσεις και υπερβάσεις. Η διεπιστημονική προσέγγιση στα πλαίσια ενός καλά οργανωμένου διαβητολογικού ιατρείου προσφέρει πολλά πλεονεκτήματα, όπως καλύτερη ρύθμιση με ποιότητα ζωής και λιγότερες επιπλοκές σε βάθος χρόνου. Ιδανικά, ο παθολόγος-διαβητολόγος ή ο ενδοκρινολόγος συντονίζουν την ομάδα που περιλαμβάνει καρδιολόγο, αγγειολόγο, νευρολόγο, οφθαλμίατρο, νεφρολόγο, ορθοπεδικό ή φυσίατρο, διαιτολόγο, ψυχολόγο και εξειδικευμένο νοσηλευτικό προσωπικό.                                                                                                                   

– Τι περιέχει το σύγχρονο «οπλοστάσιο» για τη επιδημία του αιώνα;

Η σύγχρονη θεραπευτική στρατηγική διευρύνεται με: α) νέα “έξυπνα” φάρμακα που έχουν στοχευμένη δράση, προστατεύουν από τα καρδιαγγειακά επεισόδια και τη διαβητική νεφροπάθεια και δεν προκαλούν υπογλυκαιμίες. β) νέες ενέσιμες θεραπείες (ανάλογα GLP-1) που γίνονται μια φορά την εβδομάδα και συμβάλλουν δραστικά στη ρύθμιση του διαβήτη, στη μείωση του βάρους και στην καρδιαγγειακή προστασία. γ) νεότερες ινσουλίνες, είτε πολύ αργές ώστε να καλύπτουν σταθερά όλο το 24ωρο, είτε πολύ γρήγορες ώστε να προλαμβάνουν την αύξηση του ζαχάρου μετά το φαγητό. Οι σημερινές καινοτομίες της Ιατρικής Τεχνολογίας έμοιαζαν πριν λίγα χρόνια με σενάρια επιστημονικής φαντασίας. Οι αντλίες συνεχούς έγχυσης ινσουλίνης ήταν μεγάλη ανατροπή στη χορήγηση ινσουλίνης χωρίς ενέσεις. Άλλαξαν, κυριολεκτικά, τη ζωή των παιδιών και εφήβων με διαβήτη τύπου 1, όπως και οι αισθητήρες συνεχούς μέτρησης του ζαχάρου χωρίς τρύπημα των δακτύλων. Η κορυφαία όμως εξέλιξη είναι το τεχνητό πάγκρεας, μια πρωτοποριακή συσκευή μεγέθους μικρού smartphone, που προσαρτάται ανώδυνα πάνω στο σώμα. Παρακολουθεί συνεχώς τα επίπεδα ζαχάρου στο αίμα και προσαρμόζει αυτόματα την ποσότητα ινσουλίνης που θα χορηγήσει με τη βοήθεια ειδικού λογισμικού και αλγορίθμου. Τα κύρια πλεονεκτήματα είναι η καλύτερη ρύθμιση, οι μικρότερες διακυμάνσεις μέσα στην ημέρα, η μείωση των σοβαρών υπογλυκαιμιών, η βελτίωση της ποιότητας ζωής, η ισότιμη συμμετοχή σε όλες δραστηριότητες και η σημαντική ελάττωση των άμεσων και απώτερων διαβητικών επιπλοκών. Ο δρόμος είναι μακρινός αλλά φωτεινός!                                                                                                                                                                   

– Ποιες είναι οι πιο επικίνδυνες επιπλοκές του διαβήτη;

Σημαντικές μελέτες απέδειξαν  πως η καλή ρύθμιση του ζαχάρου μειώνει θεαματικά τον κίνδυνο των επιπλοκών και τη θνητότητα. Επομένως, αποδίδει και αξίζει η επένδυση στην ιδανική ρύθμιση. Οι επιπλοκές εμφανίζονται συχνότερα μετά από μακρά πορεία αρρύθμιστου Διαβήτη, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με κάπνισμα, αυξημένη χοληστερίνη, υπέρταση, παχυσαρκία και έλλειψη σωματικής δραστηριότητας. Οι διαβητικές επιπλοκές οφείλονται στις αλλοιώσεις  που προκαλεί η υπεργλυκαιμία στα μικρά και στα μεγάλα αγγεία όλων των ιστών και οργάνων. Ταξινομούνται σε μικροαγγειοπάθεια και μακροαγγειοπάθεια. Η μικροαγγειοπάθεια περιλαμβάνει τη διαβητική νεφροπάθεια, τη νευροπάθεια και την αμφιβληστροειδοπάθεια. Η μακροαγγειοπάθεια περιλαμβάνει τη στεφανιαία νόσο (με κορυφαία εκδήλωση το οξύ έμφραγμα), τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια και την περιφερική αρτηριοπάθεια. Ο συνδυασμός νευροπάθειας και αγγειοπάθειας οδηγεί σε διαβητικά έλκη, μια απειλητική επιπλοκή που μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε ακρωτηριασμό. Στο ίδιο άτομο μπορεί να συνυπάρχουν διαφορετικές επιπλοκές. Για παράδειγμα, νευροπάθεια με νεφροπάθεια και αμφιβληστροειδοπάθεια. Ή στεφανιαία νόσος με στένωση καρωτίδων ή περιφερικών αρτηριών. Αυτή η αλληλεπικάλυψη απαιτεί εξειδικευμένη γνώση και εμπειρία. Η διερεύνηση και αντιμετώπιση και θεραπεία απαιτεί συντονισμό διαφορετικών ειδικοτήτων, κατά προτίμηση σε οργανωμένο διαβητολογικό κέντρο Νοσοκομείου ή Κλινικής, για την ασφάλεια και την καλύτερη εξυπηρέτηση του ασθενούς.                                                                                                                                                                                             

– Ποιοι παράγοντες ενοχοποιούνται για την απορρύθμιση του σακχάρου;

Η έγκαιρη πρόληψη του Διαβήτη αρχικά εστιάζει στα άτομα με οικογενειακό ιστορικό διαβήτη και παχυσαρκία. Έμφαση όμως αξίζει να δοθεί στην παιδική παχυσαρκία που αφορά ολοένα και μεγαλύτερο ποσοστό του παιδικού και εφηβικού πληθυσμού σε παγκόσμια κλίμακα και στην Ελλάδα (έως 30%) με συνέπειες στη σωματική υγεία, την ψυχική ευεξία και την αυτοεκτίμησή τους. Εκτός από την κληρονομικότητα, ενοχοποιούνται η μικρή διάρκεια θηλασμού, οι διατροφικές επιλογές της οικογένειας, η παράλειψη του πρωϊνού, η έλλειψη σωματικής δραστηριότητας, η μείωση των ωρών ύπνου και η πολύωρη ψυχαγωγία μπροστά σε οθόνες. Φυσική εξέλιξη της παιδικής παχυσαρκίας είναι παχυσαρκία στην ενήλικη ζωή, διαβήτης, καρδιαγγειακά και νεοπλασματικά νοσήματα.    Η πρόληψη δεν γίνεται με ευχολόγια και διδαχές, αλλά με ειδικά προγράμματα στην Εκπαίδευση, με γενναίες αλλαγές στην κοινωνική πολιτική, με τη συνδρομή των ΜΜΕ και, κυρίως, με την αγκαλιά και τη φροντίδα της οικογένειας. Για το ευρύ κοινό συνοψίζουμε τις ιατρικές συστάσεις σε πέντε σύντομες οδηγίες: 1) Υιοθέτηση της μεσογειακής διατροφής με περισσότερα λαχανικά, φρούτα, όσπρια, ακατέργαστα δημητριακά, ελαιόλαδο, ψάρια και λιγότερα τυροκομικά, αλλαντικά, πουλερικά και κόκκινο κρέας. 2) Αποχή από το κάπνισμα, τα τυποποιημένα προϊόντα, τις βιομηχανικά επεξεργασμένες τροφές, τη ζάχαρη, τα ζωικά λίπη, το λευκό αλεύρι. 3) Καθημερινή βάδιση έστω επί μισή ώρα και συχνή ευχάριστη άσκηση, όπως χορός, κολύμπι, ποδήλατο και δραστηριότητες στη φύση 4) Αισιόδοξη στάση ζωής και διαχείριση του άγχους και της κατάθλιψης που τροφοδοτούν τη συναισθηματική υπερφαγία. 5) Εξασφάλιση 7 ωρών νυκτερινού ύπνου που σχετίζεται με καλύτερο μεταβολικό προφίλ και μικρότερο καρδιαγγειακό κίνδυνο.      

Πηγή: Μηνιαίο Έντυπο «Περί Υγείας»