Παραπληροφόρηση και ψευδείς ειδήσεις για θέματα υγείας: Πώς να τις αποφύγετε

Στην εποχή του viral περιεχομένου και της ταχύτατης επικοινωνίας μέσω κοινωνικών δικτύων, η παραπληροφόρηση και η παραπλανητική πληροφόρηση – ακόμα και σε θέματα υγείας – διαδίδονται περισσότερο από ποτέ. Γιατί συμβαίνει αυτό ακριβώς, και πώς μπορούμε να μάθουμε να εντοπίζουμε ανακριβείς ή ακόμα και κακόβουρες πληροφορίες για την υγεία; Γιατί «πέφτουμε» τόσο εύκολα σε ψευδείς πληροφορίες υγείας και πώς μπορούμε να αναθεωρήσουμε τις λανθασμένες πεποιθήσεις μας; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που εξετάζει αυτό το άρθρο.

Σήμερα, χάρη στη διάχυτη διαθεσιμότητα του διαδικτύου, σχεδόν κάθε πληροφορία που αναζητάμε βρίσκεται μόλις ένα κλικ μακριά. Αν και αυτό είναι κατά κανόνα θετική εξέλιξη, συνεπάγεται επίσης τον κίνδυνο να εκτεθούμε σε αναξιόπιστες και μη επαληθευμένες πληροφορίες – και αυτό ισχύει και για θέματα υγείας.

Σύμφωνα με έκθεση του Διεθνούς Πάνελ για το Πληροφοριακό Περιβάλλον (IPIE) το 2024, οι ειδικοί στην επικοινωνία ανησυχούν ιδιαίτερα για «τις απειλές στο πληροφοριακό περιβάλλον που προέρχονται από τους ιδιοκτήτες των κοινωνικών δικτύων».

Τέτοιες πλατφόρμες διακινούν καθημερινά ένα ευρύ φάσμα από βίντεο, άρθρα και δημοσιεύσεις για θέματα όπως η υγεία. Ωστόσο, απουσία αυστηρών κανόνων και ρυθμίσεων γύρω από το περιεχόμενο, ελλοχεύει ο κίνδυνος ότι μέρος αυτών των πληροφοριών μπορεί να αποτελεί παραπληροφόρηση ή ακόμα και σκόπιμη ψευδή πληροφόρηση.

Η παραπληροφόρηση συμβαίνει όταν η επικοινωνία περιέχει ανακρίβειες, είτε επειδή η αρχική πληροφορία παρερμηνεύθηκε ή δεν έγινε κατανοητή, είτε επειδή κάποιος μοιράστηκε κατά λάθος λανθασμένη πληροφορία.

Η ψευδής πληροφόρηση είναι ακόμα πιο ανησυχητική. Προκύπτει όταν κάποιο άτομο διαδίδει σκόπιμα ψευδείς πληροφορίες για να χειραγωγήσει το κοινό του και να εξυπηρετήσει κάποια κρυφή ατζέντα.

Πώς μπορούμε να ξέρουμε αν μια πηγή πληροφόρησης για την υγεία είναι αξιόπιστη;

Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι η κοινωνία μας είναι ευάλωτη στην παραπληροφόρηση, ειδικά μέσω των κοινωνικών δικτύων. Σε αυτό το πλαίσιο, πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε τις έγκυρες πηγές και να προστατευθούμε από ανακριβείς συμβουλές;

Στον σημερινό κόσμο, η πληροφορία διαδίδεται γρήγορα μέσω των μαζικών μέσων και των κοινωνικών δικτύων. Αυτό σημαίνει ότι έχουμε πρόσβαση σε συμβουλές υγείας εύκολα, αλλά και ότι μπορεί να απορροφήσουμε ανακρίβειες αν δεν είμαστε προσεκτικοί.

Σύμφωνα με έρευνα καταναλωτών της Healthline το 2024, πάνω από τους μισούς ερωτηθέντες στις ΗΠΑ δήλωσαν ότι λαμβάνουν πληροφορίες για την υγεία μέσω των κοινωνικών μέσων, και το 32% βασίζονται σε οικογένεια, φίλους και συναδέλφους.

Παρόλο που βασίζονται σε αυτά τα μέσα, οι περισσότεροι ανέφεραν ότι δεν εμπιστεύονται πλήρως την ακρίβεια των πληροφοριών που λαμβάνουν.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, αντιπροσωπευτική έρευνα του Ινστιτούτου Άλαν Τούρινγκ το 2024 αποκάλυψε ότι το 94% του πληθυσμού έχει παρατηρήσει την κυκλοφορία παραπληροφόρησης στα κοινωνικά μέσα.

Αλλά πώς μπορούμε να είμαστε σίγουροι αν αυτό που διαβάζουμε είναι ακριβές; Για να το διερευνήσει αυτό, το ξένο μέσο Medical News Today μίλησε με τη Δρ. Dawn Holford, ερευνήτρια στη Σχολή Ψυχολογικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Μπρίστολ.

Η Holford ειδικεύεται στην ψυχολογία της επικοινωνίας και της λήψης αποφάσεων και έχει μελετήσει στρατηγικές για την πρόληψη και την ανασκευή παραπληροφόρησης για θέματα υγείας.

Γιατί «πιστεύουμε» την παραπληροφόρηση για την υγεία;

Για να καταλάβουμε γιατί μπορεί να πέφτουμε σε παραπληροφόρηση όταν ψάχνουμε για βοήθεια και συμβουλές, πρέπει να εξετάσουμε τις «ριζωμένες στάσεις» μας, όπως εξήγησε η Holford.

Αυτός ο όρος επινοήθηκε από τον ψυχολόγο Matthew Hornsey και αναφέρεται στις βαθιές πεποιθήσεις και αντιλήψεις που έχουμε σχηματίσει από νεαρή ηλικία.

«Οι ρίζες στάσεων είναι μέρος της ψυχολογίας μας και μπορεί να είναι πεποιθήσεις, κοσμοθεωρίες, συναισθήματα — ουσιαστικά, είναι τα κίνητρα που καθορίζουν πώς επεξεργαζόμαστε τις πληροφορίες», εξήγησε η Holford.

Αυτές οι “ρίζες” μπορεί να περιλαμβάνουν συναισθήματα όπως το άγχος για ιατρικές εξετάσεις, φάρμακα ή εμβόλια.

«Για παράδειγμα, η ομάδα μου έχει εξετάσει 11 διαφορετικές ρίζες στάσεων που ενισχύουν παραπληροφορημένες πεποιθήσεις για τον εμβολιασμό· περιλαμβάνουν φόβους για παρενέργειες, θρησκευτικές ανησυχίες, ή και την τάση αντίδρασης όταν μας λένε τι να κάνουμε – ένα χαρακτηριστικό γνωστό ως “αντιδραστικότητα”. Όταν μια (παρα)πληροφορία ευθυγραμμίζεται με τις ρίζες μας, είναι πιο πιθανό να την αποδεχθούμε, γιατί εξυπηρετεί το υποκείμενο κίνητρό μας.»

— Dawn Holford, PhD

Η Holford σημείωσε επίσης ότι το γενικό άγχος για την επίσκεψη σε γιατρούς ή ιατρικές πράξεις μπορεί να μας κάνει πιο δεκτικούς σε παραπληροφόρηση που ενισχύει αυτούς τους φόβους.

Αν και αυτό φαίνεται παράδοξο – γιατί να θέλουμε να συνεχίζουμε να αισθανόμαστε άγχος; – στην πραγματικότητα, αυτό ανταποκρίνεται στον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου μας.

Η έρευνα έχει δείξει ότι είμαστε επιρρεπείς στη λεγόμενη προκατάληψη επιβεβαίωσης: αναζητούμε επιλεκτικά πληροφορίες που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε ή φοβόμαστε – και αυτή η τάση είναι τόσο ισχυρή που δύσκολα ξεπερνιέται.

Ωστόσο, όπως είπε η Holford: «Οι ρίζες των στάσεών μας δεν είναι ούτε καλές ούτε κακές από μόνες τους. Αποτελούν απλώς τα κίνητρά μας, διαμορφωμένα από τις εμπειρίες ζωής και τα πρότυπα σκέψης μας. Είναι η αλληλεπίδρασή τους με το πληροφοριακό περιβάλλον που μπορεί να οδηγήσει στην αποδοχή παραπληροφόρησης.»