H λοίμωξη από τον ιό της ηπατίτιδας C αποτελεί μια σημαντική αιτία νοσηρότητας και θνητότητας παγκοσμίως. Υπολογίζεται ότι περίπου 170 εκατομμύρια άτομα διεθνώς πάσχουν από χρόνια λοίμωξη από την ηπατίτιδα C, ενώ περίπου 3 με 4 εκατομμύρια νέοι ασθενείς μολύνονται ετησίως.
Γράφει η Τάνια Μαντουβάλου.
Η μακροχρόνια λοίμωξη από τον ιό της ηπατίτιδας C μπορεί να οδηγήσει σε κίρρωση του ήπατος και ηπατοκυτταρικό καρκίνο, οδηγώντας σε περίπου 350.000 θανάτους κάθε χρόνο. Tρεις επιστήμονες που συνέβαλλαν αποφασιστικά στη μάχη κατά της ηπατίτιδας, κέρδισαν το εφετινό Νόμπελ Φυσιολογίας και Ιατρικής, αφού με τις ανακαλύψεις τους άνοιξαν δρόμους στην ανάπτυξη διαγνωστικών τεστ, αλλά και θεραπειών που υπόσχονται εκρίζωση του ιού. Σύμφωνα με τη σουηδική επιτροπή, ο Αμερικανός Χάρβεϊ Άλτερ έδειξε πως ένας άγνωστος ιός αποτελούσε κοινό αίτιο χρόνιας ηπατίτιδας, ο επίσης Αμερικανός Μάικλ Χότον χρησιμοποίησε μια νέα τεχνική για την απομόνωση του γονιδιώματος του ιού, ενώ ο Βρετανός Τσαρλς Ράις έδωσε τα τελικά στοιχεία που έδειχναν πως αυτός ο ιός, από μόνος του, μπορούσε να προκαλέσει ηπατίτιδα.
Ο ιός της ηπατίτιδας C ανακαλύφθηκε μόλις το 1989 σε δείγματα από ασθενείς που είχαν φλεγμονώδη νόσο του ήπατος που δεν οφειλόταν στους άλλους γνωστούς ιούς της ηπατίτιδας (Α και Β). Μέχρι και σήμερα η αρχική προέλευση του ιού, δηλαδή από ποιο ζώο προήλθε, παραμένει ελάχιστα κατανοητή, σε αντίθεση με τον ιό της Ηπατίτιδας Β που γνωρίζουμε ότι μας μόλυνε ως είδος πριν από την «έξοδό» μας από την Αφρική, δηλώνει στο «Περί Υγείας» ο επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Υγιεινής & Επιδημιολογίας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ και μέλος της επιτροπής εμπειρογνωμόνων του υπουργείου Υγείας Γκίκας Μαγιορκίνης.
Το 20% των χρόνια μολυσμένων θα πάθουν κίρρωση και ηπατίτιδα
Το δεύτερο μυστήριο που προέκυψε με την ανακάλυψή του ιού, συνεχίζει ο διακεκριμένος ιολόγος κι επιστημονικός υπεύθυνος στο Εθνικό Κέντρο Αναφοράς Ρετροϊών, ήταν αυτό της παγκόσμιας εξάπλωσης του. «Ο ιός στα αρχικά στάδια συνήθως δεν προκαλεί συμπτώματα οπότε και γι’ αυτό η μετάδοσή του πέρασε κάτω από τα «ραντάρ» της ιατρικής κοινότητας. Στο περίπου 20% των χρόνια μολυσμένων θα προκαλέσει κίρρωση του ήπατος και ηπατίτιδα. Είναι πολύ δύσκολο να θυμηθεί κάποιος με ακρίβεια τις συνθήκες στις οποίες κόλλησε. Σημαντικό είναι ότι ο ιός μεταδίδεται εξαιρετικά δύσκολα, σχεδόν αποκλειστικά μέσω της τραυματικής ή ενδοφλέβιας επαφής με μολυσμένο αίμα».
Σήμερα υπάρχουν περίπου 75 εκατομμύρια ενεργές λοιμώξεις του ιού παγκοσμίως. Πώς όμως ένας τόσο δύσκολος στη μετάδοση ιός κατάφερε να έχει τέτοια μεγάλη εξάπλωση; Σημαντικό κομμάτι, σύμφωνα με τον καθηγητή, στην συμπλήρωση του παζλ είναι ότι σε δύο συγκεκριμένους τύπους του ιού οφείλονται πάνω από το 60% των μολύνσεων σε παγκόσμια κλίμακα.
Ελληνική μελέτη φωτίζει το ρόλο του Β’ Παγκοσμίου πολέμου στη διασπορά του ιού
«Ήταν το 2007 όταν στο πλαίσιο της διδακτορικής μου διατριβής μελετούσα το «μοριακό ρολόι» του ιού. Συγκεκριμένα, προσπαθούσαμε να βρούμε ποιες μεταλλάξεις του ιού θα μας δώσουν την καλύτερη πληροφορία για να μελετήσουμε την ιστορία της εξέλιξής του σε βάθος χρόνου», συνεχίζει ο κ. Μαγιορκίνης. «Σε πρώτη φάση, εκμεταλλεύτηκα την βιοτράπεζα του Εργαστηρίου Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής και ανακάλυψα δείγματα (πλάσμα αίματος) ασθενών που είχαν μολυνθεί μέχρι και 20 χρόνια πριν. Στη συνέχεια, μέσω μία τρίμηνης υποτροφίας Marie-Sklodowska Curie της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, επισκέφθηκα το Κέντρο Αρχαίων Βιομορίων στην Οξφόρδη και βελτίωσα τις γνώσεις μου σε μεθοδολογίες μοριακής εξέλιξης. Όλα αυτά βοήθησαν στο να καταφέρουμε να ανακατασκευάσουμε την πορεία της επιδημίας του ιού μέσα στον 20ο αιώνα, περιγράφοντας δηλαδή την εξάπλωσή της πανδημίας πριν την ανακάλυψή του ιού το 1989. Την εργασία μας για την παγκόσμια εξάπλωση του ιού την δημοσιεύσαμε το 2009 στο περιοδικό PLoS Medicine».
Η παγκόσμια εξάπλωσή του ιού ήταν ένα ανεξήγητο μυστήριο μέχρι τότε, οπότε και μέσα από την πρωτοποριακή μελέτη που έγινε στη Ελλάδα, από την ομάδα του καθηγητή Μαγιορκίνη στο Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής έπεσε άπλετο φως για τον ρόλο του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου και των μεταγγίσεων ξηρού πλάσματος στην παγκόσμια διασπορά του ιού.
«Αυτό που έδειξε η μελέτη μας είναι ότι ο ιός είχε μολύνει μικρό αριθμό ατόμων στις αρχές του 20ου αιώνα και παρέμεινε σε χαμηλά επίπεδα όταν ξαφνικά γύρω από το 1940-1950 ξεκίνησε η πρώτη «εκρηκτική» επιδημική αύξηση. Στη συνέχεια ακολούθησε μία δεύτερη ώση περίπου 15 χρόνια αργότερα στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Η ανάλυσή μας έδειξε επίσης ότι η επιδημία των πιο διαδεδομένων τύπων του ιού είχε ως επίκεντρο την Βόρεια Αμερική και στη συνέχεια πέρασε στις χώρες του Ανεπτυγμένου Κόσμου, ενώ η εισαγωγή του ιού στον Αναπτυσσόμενο Κόσμο ήταν σχετικά πιο πρόσφατη».
Από τις μεταγγίσεις αίματος στο πεδίο της μάχης η πρώτη έξαρση
Η πρώτη ώση της εξάπλωσης του ιού συνέπεσε χρονικά με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, κατά τη διάρκεια του οποίου άνθισε η ιατρική των μεταγγίσεων, δίνοντας τεχνικές που έσωσαν χιλιάδες στρατιώτες και πολίτες κατά τη διάρκεια εχθροπραξιών, αναφέρει ο κ. Μαγιορκίνης.
«Εκτός από την ανακάλυψη της χρησιμότητας των ομάδων αίματος, πολύ σημαντική εξέλιξη ήταν η μετάγγιση πλάσματος -του μέρους του αίματος που δεν έχει κύτταρα- και έτσι μπορεί να μετατραπεί σε σκόνη, να διατηρηθεί για πολλά χρόνια χωρίς κάποιες ιδιαίτερες συνθήκες φύλαξης, αλλά και να ταξιδέψει σε τεράστιες αποστάσεις μέσα σε απλές τσάντες. Η διαδικασία μετάγγισης ξηρού πλάσματος ήταν σχετικά απλή: ανακατευόταν με απεσταγμένο νερό και στη συνέχεια μπορούσε να γίνει η μετάγγιση στο πεδίο της μάχης, δίνοντας γέφυρα ζωής μέχρι να γίνει η χειρουργική επέμβαση. Ο τρόπος όμως παρασκευής του απαιτούσε το ανακάτεμα πλάσματος πάρα πολλών αιμοδοτών, σε δεξαμενές πριν γίνει η μετατροπή σε σκόνη. Με αυτό το ανακάτεμα, αν μόνο μία μονάδα ήταν μολυσμένη με ιούς τότε όλη η παρτίδα θα μολυνόταν. Μεταξύ 1940 και 1945 ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός συνέλλεξε 13 εκατομμύρια μονάδες πλάσματος οι οποίες διανεμήθηκαν σε όλο τον κόσμο με τη μορφή σκόνης. Με το τέλος τους πολέμου επέστρεψαν μόνο 1,3 εκατομμύρια, οι οποίες είτε διανεμήθηκαν σε νοσοκομεία των ΗΠΑ, είτε χρησιμοποιήθηκαν στον πόλεμο της Κορέας. Η πρώτη ώση πιθανότητα εξηγείται από αυτήν την πρακτική».
Όπως επισημαίνει ο βραβευμένος ιολόγος, (έχει λάβει το βραβείο ιατρικών επιστημών «Ιωάννη Βλυσσίδη» από την Ακαδημία Αθηνών και το πρώτο βραβείο «Marie Sklodowska-Curie» στην κατηγορία Υποσχόμενο Ερευνητικό Ταλέντο), η δεύτερη ώση συμπίπτει με την άνοδο της τοξικομανίας στα μέσα της δεκαετίας του 1960, των πρακτικών προσέγγισης αιμοδοτών με κίνητρα, αλλά και την πλέον ευρεία χρήση των μεταγγίσεων και των παραγώγων αίματος. «Το 1968 απαγορεύτηκε η πρακτική της δεξαμενοποίησης, ενώ η επιλογή των αιμοδοτών είναι εξαιρετικά προσεκτική μέσω ερωτηματολογίου. Οι μονάδες αίματος πλέον ελέγχονται για παθογόνα, ενώ γίνεται και διαδικασία απενεργοποίησης ιών σε συγκεκριμένα παράγωγα του αίματος».
Η επανάσταση στη θεραπεία με νεότερους αντιιικούς παράγοντες
Mέχρι τις αρχές της τρέχουσας δεκαετίας η διαθέσιμη θεραπεία της χρόνιας ηπατίτιδας C βασιζόταν στο συνδυασμό ιντερφερόνης (αρχικά μη πεγκυλιωμένη και ακολούθως πεγκυλιωμένη) και ριμπαβιρίνης. Από τότε έχουν αλλάξει πολλά δηλώνει στο «Περί Υγείας» ο καθηγητής Γαστρεντερολογίας ΑΠΘ Ιωάννης Γουλής: «Η θεραπεία αυτή, αν και επιτύγχανε σημαντικά ποσοστά ίασης (έως και 80% σε κάποιους γονότυπους του ιού), είχε πολλαπλές ανεπιθύμητες ενέργειες, κάτι που σε συνδυασμό με το μεγάλο διάστημα θεραπείας (6-12 μήνες) την καθιστούσε ιδιαίτερα δύσκολη για ένα σημαντικό τμήμα ασθενών, ιδιαίτερα αυτών με προχωρημένη νόσο, οδηγώντας σε σημαντικά ποσοστά διακοπής της θεραπείας». Η επανάσταση στη θεραπεία της ηπατίτιδας C ξεκίνησε, σύμφωνα με τον κ. Γουλή το 2011 και αφορούσε την ανάπτυξη νεότερων αντιϊκών παραγόντων, των αμέσως δρώντων αντιϊκών (DAAs: Direct Acting Antivirals). Oι παράγοντες αυτοί, όπως λέει ο κ. Γουλής, επιτυγχάνουν σημαντικά ποσοστά κάθαρσης του ιού, σε συνδυασμό με ελαχιστοποίηση των ανεπιθύμητων ενεργειών και σημαντική μείωση του χρόνου θεραπείας. «Oι νεότεροι αντιϊκοί παράγοντες χρησιμοποιούνται συνδυαστικά, με αποτέλεσμα την παρεμβολή σε περισσότερα του ενός σημεία του κύκλου ζωής του ιού, κάτι που οδηγεί στη μεγιστοποίηση του θεραπευτικού αποτελέσματος. Ιδιαίτερη σημασία στις σύγχρονες θεραπείες έχει η χορήγηση φαρμάκων που δρουν σε όλους τους γονότυπους του ιού και η σχεδόν πλήρης απουσία της ριμπαβιρίνης (πλην ελαχίστων περιπτώσεων) από τους θεραπευτικούς αλγόριθμους».
Η ιδιαιτέρως αυξημένη αποτελεσματικότητα και ασφάλεια των νεότερων αντιϊκών έχει οδηγήσει την παγκόσμια κοινότητα να αναθεωρήσει τις προτεραιότητες της σε σχέση με την αντιμετώπιση της ηπατίτιδας C και τον Παγκόσμιο Oργανισμό Υγείας να αναδεικνύει ως στόχο της παγκόσμιας κοινότητας την εξάλειψη του ιού της ηπατίτιδας C έως το 2030. O στόχος αυτός σε συνδυασμό με την τεράστια επιτυχία των Direct Acting Antivirals στη θεραπεία των ατόμων που έλαβαν φαρμακευτική αγωγή, μεταφέρει το πεδίο του ενδιαφέροντος από την επιτυχή θεραπεία στην έγκαιρη διάγνωση και πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, τονίζει ο κ. Γουλής.
Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης, προτεραιότητα των πολιτικών υγείας
«Παρά το ότι υπάρχουν ακόμη πληθυσμοί οι οποίοι εμφανίζουν δυσκολίες στην επίτευξη πλήρους ίασης (ασθενείς με αποτυχία θεραπείας σε DAAs σε συνδυασμό με χρόνια νεφρική νόσο ή/και μη αντιρροπούμενη κίρρωση), οι κυριότερες προκλήσεις στο δρόμο για την εξάλειψη της ηπατίτιδας C αποτελούν η επιτυχής διάγνωση των ατόμων που νοσούν χωρίς να το γνωρίζουν αλλά και η εξασφάλιση πρόσβασης στη θεραπεία για όλους».
Στην Ελλάδα, όπως λέει ο κ. Γουλής, έχει εκπονηθεί Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την αντιμετώπιση της ηπατίτιδας C, η εφαρμογή του οποίου πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα των πολιτικών υγείας στον τομέα αυτό. «Η εξάλειψη της ηπατίτιδας C είναι ένας μακρινός ακόμη στόχος, αλλά η εμφάνιση νέων αποτελεσματικών και ασφαλών θεραπειών υποχρεώνει την παγκόσμια ιατρική (και μη) κοινότητα να λάβει τα απαραίτητα μέτρα που θα οδηγήσουν προς την επίτευξη του».
Πηγή: Εφημερίδα “Περί Υγείας”