Η εικόνα παιδιών κάθε ηλικίας να κάνουν χρήση του διαδικτύου είναι πλέον οικεία σε όλους μας. Πολλά παιδιά έχουν ήδη tablet και smartphone, δείχνοντας να αδημονούν για το ψηφιακό παιχνίδι, κινώντας απλά τους αντίχειρες τους. Την ίδια στιγμή, αρκετά παιδιά έχουν κιόλας δικό τους λογαριασμό σε κάποια πλατφόρμα των social media. Σε αυτό τον αχαρτογράφητο εικονικό κόσμο η Συμβουλευτική Γραμμή 11525 του Μαζί για το Παιδί, μέσω των επιστημονικών συνεργατών της, θέτει το πλαίσιο δίνοντας συμβουλές στους γονείς για να κατανοήσουν, να προστατεύσουν και να οριοθετήσουν τα παιδιά τους στην σχέση τους με το ίντερνετ και τα πολυμέσα.
Εξοικείωση με τα πολυμέσα, οριοθέτηση και εποπτεία
Τα παιδιά μας γεννήθηκαν στην ψηφιακή εποχή. Ως γονείς, δεν έχει νόημα να απορρίπτουμε τις νέες τεχνολογίες ή να τις δεχόμαστε άκριτα, αλλά να γνωρίζουμε και να εξηγούμε τις διάφορες χρήσεις τους, να θέτουμε σταθερά όρια και κανόνες, να διακρίνουμε τις δυνατότητες που παρέχουν, τους πιθανούς κινδύνους και περιορισμούς τους. Για να μπορέσουν να βάλουν όρια και να διαφυλάξουν τα παιδιά τους κατάλληλα, οι γονείς πρέπει να γνωρίζουν, ή να εξοικειωθούν με τις εφαρμογές που χρησιμοποιούν τα παιδιά σήμερα, όπως και να αφιερώσουν χρόνο για να αναλογιστούν σε τι είδους μέσα, σε ποια ηλικία και για πόσο διάστημα θα αφήνουν ο παιδί τους να έχει πρόσβαση.
Οι ειδικοί καταλήγουν λοιπόν σε ορισμένες κατευθύνσεις ως προς τις ηλικίες έκθεσης των παιδιών στις νέες τεχνολογίες που περιλαμβάνουν οθόνη (τηλεόραση, τάμπλετ, κινητό, υπολογιστής). Για παράδειγμα, η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής (2016) συνιστά:
• Την αποφυγή της χρήσης μέσων που περιλαμβάνουν οθόνη μέχρι τους 18 μήνες
• Μέχρι 1 ώρα/ ημέρα για τις ηλικίες 2-5 ετών
• Μέχρι 2 ώρες/ ημέρα για τις ηλικίες 6-12 ετών
Η οριοθέτηση ως προς τον χρόνο έκθεσης στις οθόνες πρέπει να ξεκινάει εγκαίρως. Τα όρια πρέπει να εξηγούνται και να είναι σταθερά και ξεκάθαρα. Οι διάφορες χρήσεις των πολυμέσων είναι αναγκαίο να διαχωρίζονται και η οριοθέτηση να λαμβάνει υπόψιν ότι μπορούμε να τα χρησιμοποιούμε για: ψυχαγωγία, μάθηση, επικοινωνία, παιχνίδι (μοναχικό ή διαδικτυακό). Σημαντικό δεν είναι μόνο πόσο χρόνο περνούν τα παιδιά μπροστά σε μια οθόνη, αλλά και τι κάνουν εκεί.
Η ηλικία των 6-7 ετών είναι ιδανική για να γίνει μια προοδευτική επαφή του παιδιού με το ίντερνετ και να τεθούν 3 βασικοί κανόνες:
α) Ότι βάζεις εκεί μπορεί να γίνει δημόσιο
β) Θα μείνει εκεί για πάντα
γ) Δεν πρέπει να πιστεύεις ότι βρίσκεις
Eιδικά για τις ηλικίες μέχρι την εφηβεία, είναι κρίσιμο, όταν δίνεται το δικαίωμα στο παιδί για χρήση του κάθε μέσου και εφαρμογής να αρχίζει αυτό το βήμα συνοδευτικά με το γονέα, που θα εξηγεί πως λειτουργεί, τι επιτρέπεται και τι όχι, ποιες είναι οι ρυθμίσεις ασφαλείας, για παράδειγμα στα κοινωνικά δίκτυα.
Επιπλέον, είναι απαραίτητο οι γονείς να είναι πλήρως ενημερωμένοι για τα προγράμματα γονικού ελέγχου και να μιλήσουν στα παιδιά με ειλικρίνεια για την εφαρμογή τους, καθώς και τι είδους εικόνες να αποφύγουν εγκαθιστώντας αυτά τα προγράμματα.
Πολυμέσα και εφηβεία
Στόχος της εκπαίδευσης και οριοθέτησης στην χρήση των πολυμέσων είναι να κατορθώσει ένα παιδί, όντας έφηβος -η, να έχει την ικανότητα να ρυθμίζει το ίδιο τον ευατό -η του. Η εφηβεία χαρακτηρίζεται από την τάση για ανεξαρτησία, αντιδραστικότητα και πειραματισμό. Ο ρόλος των γονέων γίνεται έτσι ακόμα πιο δύσκολος, η υπομονή και η ανησυχία τους δοκιμάζεται και η ανάγκη για κατανόηση, σταθερότητα και διαφοροποίηση του ρόλου τους σε σχέση με το παρελθόν γίνεται ιδιαίτερα επιτακτική.
Η αναγνώριση από τους γονείς της επιθυμίας για ψυχαγωγία μέσα από τα πολυμέσα, για εκτόνωση και επικοινωνία με συνομηλίκους είναι ένα κρίσιμο στοιχείο που εξυπηρετεί την προσπάθειά τους για οριοθέτηση. Αυτή έχει νόημα να γίνεται μέσα από διάλογο και χρόνο που θα αφιερώσουν για να ακούσουν τον έφηβο ώστε να γίνουν αμοιβαίοι συμβιβασμοί και συμφωνίες. Αυτές πρέπει να είναι το βασικό μέσο οριοθέτησης, ειδικά στην εφηβεία, δεδομένης της αντίστασης των εφήβων απέναντι στην αυθεντία και την εξουσία.
Το ζήτημα του κινητού τηλεφώνου, που πλέον αντικαθιστά και εμπεριέχει όλες τις χρήσεις που προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες, την οργάνωση της επικοινωνίας, της μάθησης και της διασκέδασης, είναι καίριο και αποτελεί αφορμή για πολλές συγκρούσεις μεταξύ γονιών και εφήβων. Ακριβώς επειδή το κινητό τηλέφωνο έχει γίνει πλέον το πιο απαραίτητο και κοντινό αντικείμενο για τον σύγχρονο άνθρωπο, οι γονείς πρέπει να είναι ιδιαίτερα συνειδητοποιημένοι για το πότε θα επιτρέψουν σε ένα παιδί να αποκτήσει την πρώτη του κινητή συσκευή και για το ότι από εκεί και έπειτα δεν θα είναι σε θέση να ελέγξουν την χρήση ή κατάχρησή του.
Καθώς η κατάχρηση των πολυμέσων είναι σχεδόν αναμενόμενη για την πλειοψηφία των ανθρώπων πλέον, το κεντρικό στοιχείο που πρέπει να έχουν υπόψιν οι γονείς είναι κατά πόσο ένας έφηβος είναι ικανός -η να έχει και να διατηρεί σημαντικές σχέσεις με τους άλλους, να είναι δραστήριος και να συντηρεί το ενδιαφέρον του για τα πράγματα γύρω του και για το μέλλον του.
Τι συμβαίνει σε ένα παιδί που κάνει κατάχρηση των πολυμέσων
Εφόσον η οριοθέτηση είναι πυρηνικό στοιχείο της διαπαιδαγώγησης, η κατανόηση της όλης ψυχικής λειτουργίας του, των ταλέντων και των δυσκολιών του, καθώς και η σχέση και επικοινωνία με ένα παιδί είναι αυτό που μπορεί να επιτρέψει σε έναν γονιό να εφαρμόσει όρια και κανόνες με τον πιο κατάλληλο τρόπο.
Είναι σημαντικό έτσι να έχουμε υπόψη μας ότι η προσπάθεια για οριοθέτηση μόνο δεν είναι αρκετή. Όταν η ενασχόληση με τα πολυμέσα και τις οθόνες υπερβαίνει το μέτρο και οδηγεί το παιδί/έφηβο σε απώλεια του χρόνου για φυσικό παιχνίδι, για επικοινωνία με τους άλλους και για μάθηση, οι γονείς, προκειμένου να βοηθήσουν οφείλουν να διερευνήσουν και να δώσουν σημασία στις γενικότερες συνθήκες ζωής και τις δυσκολίες του παιδιού τους.
Στις περισσότερες περιπτώσεις, η κατάχρηση των τεχνολογιών της οθόνης συνιστά συνέπεια:
• Της ευκολίας με την οποία ένα παιδί μπορεί να κάτσει ήσυχο μπροστά σε μια οθόνη. Οι γονείς πολλές φορές επιτρέπουν την πρόσβαση σε ηλεκτρονικές συσκευές για να ηρεμήσει το παιδί και οι ίδιοι, βάζοντας όμως τα θεμέλια σε συνήθειες που δύσκολα ανατρέπονται.
• Της δυσκολίας του παιδιού να παίξει ενεργητικά, να ανακαλύψει τον κόσμο γύρω του και να σχετιστεί με τους άλλους. Παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες κοινωνικότητας με τους γύρω επειδή είναι πολύ παρορμητικά ή πολύ συνεσταλμένα, επειδή τυχαίνει να είναι θύματα απομόνωσης ή εκφοβισμού, βρίσκουν στην οθόνη μια διέξοδο στην πλήξη ή τη δυσφορία τους.
Να απαγορεύσουμε απλώς σε ένα παιδί ή έφηβο την χρήση μιας συσκευής, όταν αυτή του δίνει μια σημαντική, συχνά την μόνη, διέξοδο και εκτόνωση στα προβλήματα που αντιμετωπίζει στις σχέσεις του με τους άλλους ή ενδοψυχικά, μπορεί να έχει μεγαλύτερες συνέπειες και συγκρούσεις με ενδεχόμενο καταστροφής των σχέσεων εμπιστοσύνης και φροντίδας με τον γονιό. ή να αφήσει ένα παιδί χωρίς εναλλακτικές. Μόνο μέσα από το ενδιαφέρον και την προσπάθεια των γονιών να κατανοήσουν, να αποδεχτούν και να διερευνήσουν μαζί με το παιδί τι μπορεί να αντιμετωπίζει, μπορεί να γίνει διαχειρίσιμο και αναστρέψιμο το ζήτημα, η οριοθέτηση να γίνει ανεκτή και οι γονείς να μην βιώνονται απλώς ως αυτοί που καταπιέζουν, τιμωρούν και δεν καταλαβαίνουν, αλλά και ως αυτοί που προστατεύουν, οργανώνουν, εξομαλύνουν και ενδιαφέρονται.
Συμβουλές προς τους γονείς
• Νοιαστείτε για την ενασχόληση του παιδιού σας με το διαδίκτυο. Μιλήστε μαζί του για αυτό ή αφήστε το να σας δείξει πράγματα.
• Να είστε ειλικρινείς ως προς τον γονικό έλεγχο. Μιλήστε στο παιδί για τις εικόνες από τις οποίες θέλετε να το προστατεύσετε.
• Να είστε ξεκάθαροι και συγκεκριμένοι στην οριοθέτηση. Προωθείστε την ικανότητα αυτορρύθμισης, συνοδεύοντας την οριοθέτηση με την παραχώρηση ελευθεριών και με συμμετοχή του παιδιού στη συζήτηση για τα όρια.
• Οι εξηγήσεις για τα ρίσκα της υπερέκθεσης στις οθόνες είναι χρήσιμες αλλά δεν αρκούν. Βοηθήστε το παιδί να αναπτύξει ενδιαφέροντα και ασχολίες εκτός οθόνης μέσα και έξω από το σπίτι.
• Εάν αντιληφθείτε μια προβληματική σχέση του παιδιού με το διαδίκτυο, διερευνήστε τη γενικότερη εικόνα του. Η επιμονή στην οριοθέτηση όταν ένα παιδί δυσκολεύεται σε αρκετές πτυχές της ζωής του, στερεί από το ίδιο μια από τις ελάχιστες πηγές ικανοποίησης και δυσχαιρένει της σχέσης με το παιδί.
