Διεθνείς εφαρμογές και τρόποι συνεπιμέλειας παιδιών
Η συνεπιμέλεια υπάρχει ήδη στο εξωτερικό σε αρκετές χώρες με θετικές συνέπειες στην ψυχολογική υπόσταση των παιδιών, σύμφωνα με σχετικές έρευνες. Αφετηρία ήταν μια πρόταση στη Γαλλία το 1997, όπου η συχνά εναλλασσόμενη κατοικία προστέθηκε στην κοινή επιμέλεια που είχε ακολουθήσει προηγούμενως. Έγινε σταδικά στις αρχές του 21ου αι. υποχρεωτική στο Βέλγιο, τη Δανία, την Ελβετία, τη Σουηδία, την Αυστραλία, τη Βραζιλία, το Μεξικό, στην Καταλονία της Ισπανίας, καθώς και σε 17 πολιτείες στις ΗΠΑ. Στις χώρες που τηρείται η συνεπιμέλεια έπειτα από μια διάζευξη, καλύπτεται το δικαίωμα των παιδιών για ανατροφή και από τους δύο γονείς, οι οποίοι είναι εξίσου υπεύθυνοι από κοινού για την ανατροφή τους, δίνοντας ίσο χρόνο και υποχρεώσεις στους γονείς, τόσο σε καθημερινή βάση, όσο και στις διακοπές.
Το βασικό ζήτημα ανησυχίας σε όλες τις χώρες όπου η συνεπιμέλεια θεσπίστηκε, ήταν ότι κάτι τέτοιο μπορεί να οδηγούσε στην αύξηση των διαφωνιών και των συγκρούσεων ανάμεσα στους γονείς, εξαιτίας αντιθέσεων και ασυμφωνιών. Διεθνείς μελέτες σε συνδυασμό με εμπειρικά δεδομένα των χωρών εφαρμογής της δίνουν κάποιες απαντήσεις. Για παράδειγμα, στην Καταλονία οι αναφορές για έμφυλη βία μειώθηκαν από 6.155 το 2010 σε 5.403 το 2013 με τη θέσπιση της συνεπιμέλειας, ενώ στη Βαλένθια από 4.712 το 2011 σε 4.056 το ίδιο έτος αντίστοιχα.
Από την άλλη στην Αυστραλία, πριν την πρακτική της συνεπιμέλειας το 2006 καταγράφηκαν 45.004 προσφυγές σε δικαστήρια οικογενειακού δικαίου, σε αντίθεση με το επόμενο έτος, όπου μόνο 27.313 και το μεθεπόμενο με μόλις 18.633 σημειώθηκαν. Η σύνοψη και επανεξέταση 27 μελετών έδειξε ότι τα παιδιά ωφελούνται σημαντικά από την συνεπιμέλεια, ακόμη και σε περιπτώσεις αυξημένου βαθμού γονεϊκής σύγκρουσης. Όπως διαπιστώθηκε, παιδιά που ανατράφηκαν σε καθεστώς συνεπιμέλειας ήταν πιο ικανοποιημένα και προσαρμόζονταν καλύτερα σε βάθος χρόνου, αντίθετα με εκείνα που βρίσκοταν σε αποκλειστική επιμέλεια, ανεξάρτητα από τα επίπεδα σύγκρουσης μεταξύ των γονέων, είτε και αν στο 80% των καταστάσεων στην αρχή ο ένας ή και οι δύο γονείς διαφωνούσαν με την πρόταση της συνεπιμέλειας.
Ορισμένα ακόμα παραδείγματα για το πώς εφαρμόζεται η συνεπιμέλεια στο εξωτερικό είναι χώρες της Σκανδιναβίας, οι οποίες αρχικά είχαν έναν ενιαίο νόμο ισχύος μέχρι τη δεκαετία του ’00. Ωστόσο, με την πάροδο των χρόνων προέβησαν σε μια πιο διακριτή νομοθεσία, αν και υπάρχει κοινή νομική θεώρηση. Σε περίπτωση διαζυγίου, η επιμέλεια συνεχίζει να ασκείται από κοινού, χωρίς να χρειάζεται οπωσδήποτε η έκδοση σχετικής δικαστικής απόφασης. Αν ένας από τους γονείς επιθυμεί να αλλάξει το καθεστώς επιμέλειας του τέκνου, υποβάλει αίτηση για άρση της από κοινού άσκησης της επιμέλειας. Για το 16,5% των διαζευγμένων γονέων υπάρχει αποκλειστική επιμέλεια από τη μητέρα από τα δικαστήρια, ενώ το 2% των ανδρών έχει αναλάβει νομικά την απόλυτη επιμέλεια των παιδιών.
Ακολούθως, στη Γαλλία η γονική μέριμνα με τη λύση του γάμου ή της σχέσης μεταξύ τους ασκείται από κοινού, με εξαίρεση η περίπτωση στην οποία έχει γίνει αναγνώριση του τέκνου από τον πατέρα μετά το 1ο έτος γέννησης του, κατά την οποία και αποκλείεται από την άσκηση της. Η συμφωνία κατόπιν συναίνεσης για την από κοινού άσκηση της μέριμνας επικυρώνεται ή απορρίπτεται από το δικαστήριο με κριτήριο το συμφέρον ή μη του παιδιού. Η εναλλασσόμενη κατοικία όταν αποφασίζεται από κοινού συνεπάγεται ισόχρονη παραμονή του παιδιού στις δύο κατοικίες. Εάν παρόλα αυτά, δηλώνεται μια κατοικία του παιδιού, τότε παραχωρείται δικαίωμα πρόσβασης από τον άλλον γονέα στο παιδί.
Αν οι δύο γονείς διαφωνούν και προσφύγουν στο δικαστήριο, τότε αυτό προκειμένου να αποφασίσει εάν η γονική μέριμνα θα ασκηθεί από κοινού ή χωριστά θα κρίνει σύμφωνα με την άσκηση ενδοοικογενειακής βίας, τη βούληση του ανήλικου τέκνου, την καταλληλότητα του γονέα, τα πορίσματα εμπειρογνωμόνων, τις έρευνες από κοινωνικές υπηρεσίες ή αν έχουν χρησιμοποιηθεί από τους αντιδίκους γονείς αντιεπιστημονικές έρευνες, όπως ο όρος “γονική αποξένωση” που απορρίπτεται, και την πρακτική που ακολουθούσαν μέχρι τότε οι γονείς αναφορικά με το παιδί και ποιος είχε πιο ενεργό συμμετοχή στην ανατροφή του.
Στο Βέλγιο, η γονική μέριμνα ασκείται από κοινού από τους γονείς του, ανεξάρτητα από το αν ζουν μαζί ή από το αν είναι παντρεμένοι, εφόσον η συγγένεια με το τέκνο έχει θεμελιωθεί για τον καθένα τους. Ο χωρισμός ή το διαζύγιο των γονέων δεν επηρεάζει τους κανόνες που διέπουν την ανάθεση της γονικής μέριμνας. Ο νομικός κανόνας συνίσταται στην κοινή άσκηση της γονικής μέριμνας για τον καθέναν από τους δύο γονείς του ανήλικου τέκνου. Άρα, και οι δύο -συνεχίζουν να- ασκούν τις επιμέρους προϋποθέσεις του περιεχομένου της γονικής μέριμνας, κανείς γονέας δεν μπορεί να αποφασίσει μόνος του, γιατί αυτό θα έθετε εμπόδια στην άσκηση από τον άλλο γονέα των δικών του προνομίων.
Ως εκ τούτου, πρέπει να έχει τη συγκατάθεση του άλλου γονέα, αφού δεν μπορεί να ενεργήσει αλλιώς χωρίς αυτή δεν μπορεί να ενεργήσει. Οι γονείς μπορούν να συμφωνήσουν στους τρόπους άσκησης της γονικής μέριμνας, με σεβασμό και λαμβάνοντας υπόψη το συμφέρον του παιδιού. Διαφορετικά, επεμβαίνει το αρμόδιο δικαστήριο οικογενειακών διαφορών, το οποίο μπορεί να αναθέσει την άσκηση της γονικής μέριμνας αποκλειστικά σε έναν από τους γονείς. Αν δεν υπάρξει συμφωνία στην περίπτωση άσκησης κοινής γονικής μέριμνας, ακολουθεί η διαμονή του τέκνου εξίσου στην κατοικία του κάθε γονέα, αν το ζητήσει έστω ένας από τους γονείς. Αν αυτή δεν αποδειχθεί ως η πλέον κατάλληλη λύση, εξετάζεται η δυνατότητα διευρυμένης δευτερεύουσας διαμονής, ή άλλες εναλλακτικές. Το υπεύθυνο δικαστήριο οικογενειακών ζητημάτων θα μελετήσει τις περιστάσεις μαζί με τα συμφέροντα του τέκνου και των γονέων.
Σε περίπτωση που οι δύο γονείς ασκούν από κοινού τη γονική μέριμνα του τέκνου στην Ιρλανδία, αυτή δεν επηρεάζεται από το διαζύγιο ή τη διακοπή της έγγαμης συμβίωσης, ωστόσο το δικαστήριο δύναται -σε εξαιρετικές περιπτώσεις και μόνο αν απαιτείται για την ευημερία του τέκνου- να αφαιρέσει τη γονική μέριμνα από τον εκτός γάμου πατέρα. Αν το δικαστήριο αναθέσει την επιμέλεια του τέκνου αποκλειστικά σε έναν γονέα, αυτό δεν σημαίνει ότι ο εν λόγω γονέας μπορεί λαμβάνει αυθαίρετα αποφάσεις για ό, τι αφορά το τέκνο, προτού να έχει συμβουλευτεί τον άλλο γονέα. Παρότι ο γονέας που ασκεί κατ’ αποκλειστικότητα την επιμέλεια του, μπορεί να αποφασίζει για την καθημερινή φροντίδα και τον έλεγχο του τέκνου, ο γονέας που εξαιρείται της συγκεκριμένης άσκησης έχει κάθε δικαίωμα να ζητείται η γνώμη του για όλα τα ζητήματα που καθορίζουν την ευημερία του παιδιού.
Η άσκηση της γονικής μέριμνας στην Ιταλία γίνεται και από τους δύο γονείς, δίχως να παύεται μετά τον χωρισμό, ή τη λύση και ακύρωση του γάμου. Η συνήθης μορφή επιμέλειας, με την οποία διασφαλίζεται η από κοινού ανατροφή των τέκνων, είναι η άσκηση της από κοινού. Ο νόμος δίνει τη δυνατότητα να μοιράζεται ισότιμα ο χρόνος του κάθε γονέα με το παιδί, αν οι πρώτοι διαμένουν κοντά ο ένας στον άλλο και διάγουν παρόμοιο βίο, και εφόσον η λεγόμενη ρύθμιση δεν έχει αρνητικό αντίκτυπο στην κοινωνική – σχολική ζωή των παιδιών.
Στην Τσεχία, η γονική μέριμνα αποτελεί υποχρέωση των γονέων. Κάθε γονέας έχει την ίδια υποχρέωση, εκτός εάν του αφαιρεθεί η γονική μέριμνα. Καμία σημασία δεν έχει αν οι γονείς του τέκνου έχουν συνάψει γάμο ή όχι, όπως και έαν το τέκνο γεννήθηκε εντός ή εκτός πλαισίου γάμου. Η λήψη απόφασης όσον αφορά στη μέριμνα του ανήλικου συνιστά απαραίτητη προϋπόθεση για την έκδοση του διαζυγίου των γονέων του. Κατά τη διάρκεια της συγκεκριμένης απόφανσης, το δικαστήριο εξετάζει το συμφέρον του τέκνου, ενώ αποκλίνει και δεν απαιτεί τη συναίνεση των γονέων μόνο εφόσον κάτι ανάλογο είναι αναγκαίο για το συμφέρον του παιδιού. Το δικαστήριο δίνει έμφαση στο δικαίωμα του τέκνου να λαμβάνει φροντίδα αμφότερα από τους γονείς.
Το δικαστήριο μπορεί εξάλλου να μην βγάλει απόφαση σχετικά με την επιμερισμένη ή αμοιβαία επιμέλεια, εφόσον οι γονείς μπορούν να επικοινωνούν και να συνεργάζονται μεταξύ τους. Εάν αποφασιστεί όμως η κοινή επιμέλεια του τέκνου, αυτό σημαίνει ότι στην προκειμένη δεν τίθεται ειδική απόφαση ανάθεσης της επιμέλειας του τέκνου σε έναν εξ αυτών. Ουσιαστικά, στην από κοινού επιμέλεια ο ένας γονέας μπορεί να μεριμνά για τις εκπαιδευτικές ανάγκες του τέκνου και ο άλλος για τις αθλητικές του δραστηριότητες, ή και ένας γονέας μπορεί να επικεντρώνεται στις γλωσσικές σπουδές του, ενώ ο άλλος στις εξωσχολικές ασχολίες του. Οι γονείς μεριμνούν επίσης για την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και την κάλυψη των υλικών αναγκών του τέκνου.
Αλλά και οι έγγαμοι γονείς στην Εσθονία ασκούν από κοινού την επιμέλεια των τέκνων τους. Εάν οι γονείς ενός τέκνου δεν έχουν τελέσει γάμο όταν αυτό γεννήθηκε, ασκούν τη γονική μέριμνα από κοινού, εκτός αν έχουν ζητήσει να γίνεται μόνο από τον έναν γονέα. Η τροποποίηση των ρυθμίσεων επιμέλειας, π.χ. για την παύση της άσκησης της από κοινού γονικής μέριμνας, επιτρέπεται μόνο δικαστικά. Κάθε γονέας έχει το δικαίωμα να αιτηθεί σε δίκη την μερική ή πλήρη επιμέλεια του τέκνου. Το δικαστήριο μπορεί επιπλέον να εκδικάσει μια διαφορά επιμέλειας, αφου έχει υποβληθεί σχετικό αίτημα σε σχέση με το διαζύγιο ή τη διατροφή.
Το άρθρο 3.156 του Αστικού Κώδικα στη Λετονία ορίζει ότι ο πατέρας και η μητέρα έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις ως προς την ανατροφή των τέκνων τους. Αυτό ισχύει ανεξάρτητα από το αν το παιδί γεννήθηκε εντός ή εκτός γάμου, μετά το διαζύγιο, την ακύρωση του γάμου ή τον χωρισμό. Οι γονείς είναι υπεύθυνοι για την εκπαίδευση και την ανάπτυξή των παιδιών τους, για τη φροντίδα της υγείας τους και την παροχή πνευματικής και ηθικής καθοδήγησης. Κατά την εκτέλεση αυτών των καθηκόντων, τα δικαιώματα των τέκνων προηγούνται αυτά των άλλων προσώπων. Οι γονείς επιπρόσθετα οφείλουν να διασφαλίζουν ότι τα τέκνα τους θα ολοκληρώσουν τη φοίτηση τους σε εκπαιδευτικά ιδρύματα μέχρι την προβλεπόμενη από το νόμο ηλικία. Η γονική μέριμνα ανατίθεται αποκλειστικά σε έναν από τους γονείς μόνο σε περιπτώσεις περιορισμού της γονικής εξουσίας του άλλου.
Τέλος, στο Λουξεμβούργο δεν προκαλούνται αυτόματες μεταβολές στους όρους που διέπουν την άσκηση της γονικής μέριμνας, η οποία εξακολουθεί να ασκείται από κοινού από τους δύο γονείς όταν έχει προηγηθεί διαζύγιο, ή είναι σε διάσταση. Οι γονείς πρέπει να συνεχίσουν να λαμβάνουν από κοινού όλες τις σημαντικές αποφάσεις που αφορούν τη ζωή του παιδιού. Διαφορετική συνθήκη προκύπτει μόνο μετά από νομική προσφυγή του ενός και ανάλογη δικαστική απόφαση.