Ο ρόλος της άσκησης στις παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος

Γράφει η Αφροδίτη Μπούτου

Πνευμονολόγος, Διευθύντρια Πνευμονολογικής Κλινικής Ιπποκράτειου ΓΝ Θεσσαλονίκης,

Συντον. Ομάδας Εργασιας “Φυσιολογία&Παθοφυσιολογία Αναπνευστικού-Πνευμονική κυκλοφορία-Αποκατάσταση” της Ε.Π.Ε.

Η δύσπνοια και η μειωμένη ικανότητα για άσκηση αποτελούν δύο από τα σημαντικότερα συμπτώματα ασθενών με χρόνια αναπνευστικά νοσήματα που επιδεινώνουν σημαντικά την ποιότητα ζωής τους και σχετίζονται με υψηλή νοσηρότητα και θνητότητα. Η αιτιοπαθογένειά τους είναι πολυπαραγοντική: οι δομικές αλλαγές στο παρέγχυμα, στους αεραγωγούς και στο αγγειακό δίκτυο των πνευμόνων, η περιφερική μυική καχεξία/αδυναμία, η υποξυγοναιμία αλλά και η συνύπαρξη άλλων χρόνιων παθολογικών καταστάσεων (συννοσηρότητες) όπως κατάθλιψη και καρδιαγγειακά νοσήματα, αποτελούν ορισμένες από τις σημαντικότερες. Το αποτέλεσμα είναι ο ασθενής να αυτοπεριορίζεται λόγω της δύσπνοιας, να επιδεινώνεται η φυσική του κατάσταση και έτσι να εισέρχεται σε ένα φαύλο κύκλο μειωμένης φυσικής δραστηριότητας, μειωμένης λειτουργικότητας και επίτασης των συμπτωμάτων του, με τελικό αποτέλεσμα την αδυναμία αυτοεξυπηρέτησης του.

Για να αναστραφεί αυτός ο φαύλος κύκλος είναι αναγκαίο ο ασθενής να βελτιώσει την φυσική του κατάσταση μέσα από συστηματική άσκηση, κατάλληλα προσαρμοσμένη στη νόσο του, όπως αυτή που μπορεί να προσφέρει ομάδα εξειδικευμένων επαγγελματιών υγείας. Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, ως φυσική δραστηριότητα ορίζεται κάθε μορφή κίνησης που μπορεί να παραχθεί σε εσωτερικούς ή εξωτερικούς χώρους. Όταν αυτή γίνεται οργανωμένα και συστηματικά, με σκοπό τη βελτίωση της φυσικής κατάστασης, χαρακτηρίζεται ως σωματική άσκηση και ανάλογα με την έντασή της διακρίνεται σε χαμηλής, μέτριας και υψηλής έντασης. Τα οφέλη της συστηματικής άσκησης είναι πολυάριθμα, καθώς: βελτιώνει την καρδιοαναπνευστική λειτουργία, ενδυναμώνει το μυοσκελετικό σύστημα, βοηθά στον έλεγχο του σωματικού βάρους και βελτιώνει την συναισθηματική κατάσταση του ατόμου, καθιστώντας το περισσότερο λειτουργικό και ικανότερο να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της καθημερινότητάς του. Ειδικά μεταξύ ασθενών με χρόνια αναπνευστικά νοσήματα, η συστηματική και στοχευμένη άσκηση, μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την ποιότητα ζωής και τα συμπτώματα του ασθενή και να μειώσει τις εξάρσεις της νόσου και τις νοσηλείες στο νοσοκομείο, ενισχύοντας σημαντικά το θεραπευτικό αποτέλεσμα της φαρμακευτικής αγωγής.

Για τον σχεδιασμό, την οργάνωση και την εκτέλεση αυτών των εξατομικευμένων, για κάθε ασθενή, προγραμμάτων, απαιτείται ιδανικά η συνεργασία μιας διεπιστημονικής ομάδας, η οποία θα θέσει την ένδειξη, θα εκτιμήσει τον ασθενή, θα δομήσει ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα άσκησης και θα προγραμματίσει τον τρόπο παρακολούθησης και τους μακροπρόθεσμους στόχους του. Ένα τέτοιο πρόγραμμα δομημένης, θεραπευτικής άσκησης θα πρέπει να ακολουθεί τις εξής βασικές αρχές: α) να ανταποκρίνεται στις ανάγκες κάθε ασθενή (εξατομίκευση), β) να έχει ένταση μεγαλύτερη από τις καθημερινές απαιτήσεις του ασθενή, γ) να έχει προοδευτικά αυξανόμενο φορτίο (σε διάρκεια και σε ένταση) και δ) να περιλαμβάνει διαφορετικά είδη άσκησης όπως ασκήσεις αντοχής (endurance), ενδυνάμωσης (resistance/strength), ευλυγισίας, ισορροπίας και αναπνευστικές ασκήσεις.

Με βάση τις διεθνείς οδηγίες της Ευρωπαϊκής και Αμερικανικής Πνευμονολογικής Εταιρίας, αλλά και τις οδηγίες της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρίας (ΕΠΕ), τέτοια προγράμματα άσκησης είναι απαραίτητο να προσφέρονται στα πλαίσια πνευμονικής αποκατάστασης καταρχήν σε όλους τους ασθενείς με Χρόνια Αποφρακτική πνευμονοπάθεια οι οποίοι έχουν μέτρια, σοβαρή ή πολύ σοβαρή απόφραξη κατά την σπιρομέτρηση, ή είναι συμπτωματικοί ή παρουσιάζουν συχνές παροξύνσεις της νόσου, δηλαδή στην μεγάλη πλειοψηφία των νοσούντων. Και οι ασθενείς όμως με άλλα χρόνια νοσήματα του αναπνευστικού όπως είναι οι ασθενείς με Πνευμονική Ίνωση, καθώς και οι ασθενείς με Πνευμονική Υπέρταση θα πρέπει να εντάσσονται σε αντίστοιχα προγράμματα, καθώς η διεθνής βιβλιογραφία καταδεικνύει όχι μόνο ότι είναι ασφαλή γι αυτούς τους ασθενείς, αλλά αποτελούν και απαραίτητη συνθήκη για την ολοκληρωμένη θεραπευτική τους αντιμετώπιση.

Κάτω από αυτό το πρίσμα, η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρία δημιούργησε τον ιστότοπο https://www.zoimehap.gr/. Η «Ζωή με ΧΑΠ» αποτελεί τον πρώτο ελληνικό ιστότοπο με αναλυτικές οδηγίες για κατ΄ οίκον άσκηση των ασθενών με Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ). Ο ιστότοπος περιέχει απλά video με ασκήσεις ενδυνάμωσης των αναπνευστικών μυών, των μυών των άνω και κάτω άκρων και του κορμού, καθώς και διατατικές ασκήσεις καθώς και οδηγίες για ασφαλή συμμετοχή σε χαμηλής έντασης αερόβια άσκηση. Η παρακολούθηση των video προσφέρει τη δυνατότητα σε κάθε ασθενή με Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια, ανεξάρτητα από την ηλικία, την φυσική του κατάσταση, την βαρύτητα της νόσου του και τα άλλα νοσήματα από τα οποία πάσχει, να ασκηθεί με ασφάλεια στον χώρο του σπιτιού του. Ευελπιστούμε στο άμεσο μέλλον, και πάλι με πρωτοβουλία της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρίας, να είναι διαθέσιμα ανάλογα διαδικτυακά προγράμματα και για ασθενείς με άλλα χρόνια αναπνευστικά νοσήματα.

Φυσικά η πρωτοβουλία αυτή δεν μπορεί να υποκαταστήσει τα ολοκληρωμένα προγράμματα πνευμονικής αποκατάστασης τα οποία θα πρέπει να οργανωθούν στο Εθνικό Σύστημα Υγείας, ώστε να παρέχουν μια συνολική προσέγγιση και αντιμετώπιση σε ασθενείς με χρόνια αναπνευστικά νοσήματα. Σε αντίθεση με την Ελλάδα, στις περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου τέτοια προγράμματα έχουν ενταχθεί στα Εθνικά Συστήματα Υγείας και πραγματοποιούνται, ανάλογα με τους διαθέσιμους πόρους, σε οργανωμένα κέντρα σε τριτοβάθμια νοσοκομεία, σε δομές πρωτοβάθμιας φροντίδας, σε οργανωμένους χώρους στην κοινότητα ή στην οικία του ασθενή. Ωστόσο, με την συγκεκριμένη πρωτοβουλία της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρίας, οι ασθενείς έχουν τη δυνατότητα να βελτιώσουν με ασφαλή και αποτελεσματικό τρόπο την φυσική τους κατάσταση, στόχος που θα πρέπει να αποτελεί μέρος της ολιστικής αντιμετώπισής τους.

Βιβλιογραφία

1. Spruit MA, Singh SJ, Garvey C, et al. ATS/ERS Task Force on Pulmonary Rehabilitation. An official American Thoracic Society/European Respiratory Society statement: key concepts and advances in pulmonary rehabilitation. Am J Respir Crit Care Med. 2013;188(8):e13-64.

2. Tzanakis N, Kosmas E, Papaioannou AI, et al. Greek Guidelines for the Management of COPD, a Proposal of a Holistic Approach Based on the needs of the Greek Community

J Pers Med 2022;12(12):1997.

ΠΗΓΗ: Έντυπο “Περί Υγείας”