Influencers και υγεία: Όταν η δημοφιλία γίνεται επικίνδυνη
Στην εποχή της ψηφιακής πληροφόρησης, οι πληροφορίες διαδίδονται με ρυθμούς που η παραδοσιακή ενημέρωση συχνά αδυνατεί να ακολουθήσει.
Γράφει ο Σπύρος Θ. Σαπουνάς MD, PhD, Ενδοκρινολόγος-Διαβητολόγος, Πρόεδρος ΕΟΦ
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν πλέον ξεπεράσει τον ρόλο των πλατφορμών κοινωνικής αλληλεπίδρασης και αποτελούν βασικές πηγές ενημέρωσης για εκατομμύρια ανθρώπους. Παράλληλα, όμως, εξελίσσονται συχνά και σε κανάλια παραπληροφόρησης, καθώς χρησιμοποιούνται ευρέως για την προώθηση υπηρεσιών υγείας και προϊόντων από επαγγελματίες του χώρου.
Για έναν ρυθμιστικό οργανισμό όπως ο Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων, αυτή η πραγματικότητα συνιστά μια ιδιαίτερα σοβαρή πρόκληση και, σε αρκετές περιπτώσεις, άμεσο κίνδυνο για τη Δημόσια Υγεία.
Σήμερα ζούμε στην εποχή των influencers. Πρόσωπα με δεκάδες ή ακόμη και εκατοντάδες χιλιάδες ακολούθους έχουν τη δύναμη να επηρεάζουν τις καθημερινές επιλογές των πολιτών, ακόμη και σε ζητήματα για τα οποία δεν διαθέτουν την απαιτούμενη επιστημονική γνώση. Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική όταν το περιεχόμενο αφορά προϊόντα που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του ΕΟΦ, όπως φάρμακα, συμπληρώματα διατροφής, ιατροτεχνολογικά προϊόντα και καλλυντικά.
Η επιρροή αυτή στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ψευδαίσθηση της οικειότητας. Πολλοί πολίτες αισθάνονται ότι δεν ακούν έναν διαφημιστή, αλλά κάποιον που παρακολουθούν καθημερινά και εμπιστεύονται. Όταν, όμως, το συγκεκριμένο πρόσωπο προωθεί ένα σκεύασμα αδυνατίσματος, ένα «θαυματουργό» συμπλήρωμα με θεραπευτικούς ισχυρισμούς ή μια «θεραπεία εξπρές», η εικόνα της αυθόρμητης προσωπικής σύστασης δεν ανταποκρίνεται πάντα στην πραγματικότητα. Πίσω από μια εντυπωσιακή ανάρτηση ή ένα βίντεο ενδέχεται να υπάρχουν χορηγικές συμφωνίες και οικονομικά ανταλλάγματα, τα οποία ο καταναλωτής δεν μπορεί πάντοτε να αναγνωρίσει ή να αξιολογήσει.
Η παραπληροφόρηση στον χώρο της υγείας εμφανίζεται κυρίως με δύο τρόπους. Από τη μία πλευρά, προωθούνται παράνομα ή μη εγκεκριμένα προϊόντα, καθώς και σκευάσματα που υπόσχονται θεραπείες χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση, διακινούμενα μέσω παράνομων ιστοσελίδων ή ακόμη και μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Από την άλλη πλευρά, παρατηρείται κακή ή καταχρηστική χρήση εγκεκριμένων προϊόντων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η διεθνής τάση χρήσης εξειδικευμένων φαρμάκων, όπως εκείνων που προορίζονται για την αντιμετώπιση του σακχαρώδη διαβήτη, με αποφάσεις που συχνά επηρεάζονται όχι από τον γιατρό και την επιστημονική ένδειξη, αλλά από βίντεο στο TikTok, στο Instagram ή σε άλλες ψηφιακές πλατφόρμες.
Οι κίνδυνοι για τους καταναλωτές είναι υπαρκτοί και δεν πρέπει να υποτιμώνται. Ένα προϊόν που παρουσιάζεται ως φυσικό ή ακίνδυνο μπορεί να αλληλεπιδράσει με τη φαρμακευτική αγωγή ενός ασθενούς και να προκαλέσει σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες. Παράλληλα, ένας ψευδής θεραπευτικός ισχυρισμός είναι πιθανό να οδηγήσει κάποιον στην καθυστέρηση της επίσκεψης στον γιατρό ή ακόμη και στην εγκατάλειψη της ενδεδειγμένης θεραπείας, με σοβαρές συνέπειες για την υγεία του. Επιπλέον, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις στις οποίες καταναλωτές δαπανούν σημαντικά χρηματικά ποσά για προϊόντα αμφίβολης ή ανύπαρκτης αποτελεσματικότητας, έχοντας πειστεί από μια επιτυχημένη ψηφιακή παρουσία.
Απέναντι στο παράνομο ψηφιακό εμπόριο και την παραπληροφόρηση, ο ΕΟΦ δίνει καθημερινά μια συνεχή μάχη, την οποία, όπως επισημαίνεται, υπάρχει δέσμευση να συνεχιστεί. Παράνομες ιστοσελίδες εντοπίζονται, εκδίδονται σχετικές προειδοποιήσεις και λαμβάνονται τα απαραίτητα μέτρα σε συνεργασία με τις αρμόδιες εθνικές αρχές, τη Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος και διεθνείς οργανισμούς, όπως η Ιντερπόλ. Ωστόσο, η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στους ελεγκτικούς μηχανισμούς, καθώς ο όγκος των διαδικτυακών προϊόντων είναι τεράστιος. Η αποτελεσματικότερη ασπίδα προστασίας παραμένει η σωστή ενημέρωση και η κριτική σκέψη των πολιτών.
Είναι απαραίτητο να γίνει απολύτως σαφές ότι η υγεία δεν είναι trend και δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως πεδίο για likes, views και εμπορική προβολή. Τα φάρμακα πρέπει να προμηθεύονται αποκλειστικά από νόμιμες και εγκεκριμένες πηγές, καθώς η αγορά τους μέσω άγνωστων ή παράνομων διαδικτυακών καναλιών μπορεί να θέσει άμεσα σε κίνδυνο την υγεία. Άλλωστε, στην Ελλάδα τα φάρμακα διατίθενται δια χειρός φαρμακοποιού. Για κάθε θέμα που αφορά μια θεραπεία, τη χρήση φαρμάκου ή οποιουδήποτε προϊόντος υγείας, η συμβουλή οφείλει να προέρχεται από τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό και όχι από την οθόνη του κινητού.
Η εποχή των influencers δεν πρόκειται να τελειώσει, καθώς η τεχνολογία και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας. Εκείνο που χρειάζεται να αλλάξει είναι ο τρόπος με τον οποίο αξιολογούμε την πληροφορία. Η δημοτικότητα δεν αποτελεί απόδειξη γνώσης, οι πολλοί ακόλουθοι δεν ισοδυναμούν με επιστημονική αυθεντία και ένα εντυπωσιακό βίντεο δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ιατρική επιστήμη. Για τον λόγο αυτό, είναι αναγκαία η επένδυση στην εγγραμματοσύνη υγείας των πολιτών.
Η υγεία δεν μπορεί να μετατραπεί σε αντικείμενο εμπορίας της ελπίδας και της ανασφάλειας. Απαιτεί γνώση, υπευθυνότητα, επιστημονική τεκμηρίωση και, πάνω απ’ όλα, σεβασμό προς τον άνθρωπο. Η επιστήμη βασίζεται σε χρόνια σπουδών, έρευνας και κλινικής αξιολόγησης. Δεν χωράει σε ένα βίντεο διάρκειας τριάντα δευτερολέπτων και δεν μπορεί να υποκατασταθεί από την ψηφιακή δημοφιλία.